2007-Yilliq Dunya Eydiz Kuni Munasiwiti Bilen

Memet Emin

Eydiz kisili 1981-yili tunji qitim batqalghandin 2007-yiligha qeder
bolghan 26-yil ichide putun dunyada texminen 65 miliyundin artuq
kishi Eydiz kisili wirusi yeni HIV bilen yuqumlan'ghan bolup,
bularning ichide texminen 25 miliyundin artuq kishi eydiz kisili
bilen olup ketken. Mutexesislerning molcherlishiche kiyinki 25 yil
ichide yene 25 miliyun kishi eydiz kisili bilen olep kitishi mumkin
iken.

1985-yili Junggoda tunji qitimliq Eydiz kisili wirusi bilen
yuqumlan'ghuchi bayqalghandin ta 2007-yili 8-ayning axirghiche,
putun Junggodiki Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning
tizimliktiki sani 218107 yetken, bularning ichide 58893 kishi eydiz
kisilige giriptar bolup, jemi 19258 adem eydiz kisili tupeylidin
hayatidin ayrilghan. (Beyjing Giziti tor bitining 2007-yili 11-
ayning 9–kunidiki xewirige qarang).

Putun Junggodiki Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning
molcherdiki sanini hokumet 2003-yilining axiridin bashlap 840 ming
dep ilan qilip kelgen bolsa, 2005-yilining axirgha kelgende, hokumet
putun Junggodiki Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning
molcherdiki sanini 650 ming dep ilan qilghan, biraq kopunche
kishiler hazir putun Junggodiki Eydiz kisili wirusi bilen
yuqumlan'ghuchilar sanini 1 miliyun bilen 2 miliyun ariliqida de
molcherlimekte.

1995-yili Uyghur ilide tunji qitimliq Eydiz kisili wirusi yeni bilen
yuqumlan'ghuchi bayqalghandin hazirgha qeder bolghan qisqighina 12
yil ichide, Uyghur ilidiki Eydiz kisili wirusi bilen
yuqumlan'ghanlarning sani ademni chochutkidek suret bilen kopiyip,
2007-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki Eydiz kisili
wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning tizimliktiki sani 20 ming 890 ge
yetken. (Shinjiang Xewer Torining 2007-yili 11 – ayning 5 – künidiki
xewirige qarang).

Putun Uyghur ilidiki Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning
molcherdiki sanini 2004-yili 5-aydin buyan hokumet 60 ming dep ilan
qilip kelgen bolsimu, biraq mining perizimche ozining eydiz kisili
wirusi bilen yuqumlan'ghanlighini bilmigen we yaki hokumet
tizimlikke kirmigenlerning sanni yuqarqi tizimliktiki sandin 5, 6
hesse yuquri bolushi, yeni putun Uyghur ilidiki Eydiz kisili wirusi
bilen yuqumlan'ghanlarning emili sani 100 mingdin artuq bolushi
mumkin.

Gerche Uyghur ilidiki eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilarning
sanining kopligi jehette Junggoda 4-orunda turisimu, biraq bu sanni
Uyghur ilining nomuri bilen nisbetleshturgende, putun Junggo boyiche
aldinqi orunda tursa kirek.

Hokumet sitatiskisigha asaslanghanda, Uyghur ilining omumi nopusi
putun Junggo nopusining texminen 2% igelleydighan bolup, Uyghur
ilidiki Eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning omumi sani putun
Junggodiki Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghanlar omumi sanining
texminen 10% teshkil qilaghan. Bu digenlik Uyghur ilidiki Eydiz
kisilining tarqilish ehwali putun Junggoning oturche ehwalidin 5
hesse artuq digenlik.

Undaqta nime sewebtin Uyghur ilide we Uyghurlar arisidiki EYDIZ
késili wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning sani shunche qisqa waqit
ichide shunche téz köpiyip ketti?

Buninggha jawab tépish üchün aldi bilen Uyghur ili we Uyghurlar
arisidiki EYDIZ késilining tarqash wasitilirige qarishimiz kérek.
Xelqarada, oxshimighan döletlerde eydiz kisili wirusining tarqash
wasitisi pütünley oxshiship ketmisimu, biraq köpinchisi jinsiy
munasiwet, bolupmu oxshash jinisliqlarning jinsiy munasiwiti,
zeherlik chékimlikni okul qilip urush, apidin baligha yuqush, qan
sélish we qan élish qatarliq wasitiler arqiliq tarqaydighanliqi
hemmimizge melum. Uyghur élidiki EYDIZ késili wirusi bilen
yuqumlanghuchilarning 80% yashlar bolup, ularning ichidiki mutleq
kop sandiki yashlar zeherlik chékimlikni okul qilip urush arqiliq
eydiz kisili wirusini özlirige yuqturiwalghan. Qalghanliri bolsa
jinsi munasiwet, qan sélish, qan élish, apidin baligha yuqush
qatarliq wasitiler arqiliq EYDIZ késili wirusini özlirige
yuqturiwalghan.

Yéqindin buyanqi xewerlerge asaslan'ghanda ayallar arisidiki EYDIZ
késili bilen yuqumlanghanlarning sani téz éship, anidin baligha
yuqush ehwalimu köpeymekte. Undin bashqa jinsi munasiwet arqiliq
EYDIZ késili wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar sanimu burunqidin
kopeymekte.

Uyghur élidiki we Uyghurlar arisidiki EYDIZ késili wirusi bilen
yuqumlan'ghuchilar sanining téz köpiyishining sewepliri nahayti kop
we murek bolsimu, biraq ularni towendiki bir nechche tereplerge
yighinchaqlashqa bolidu.

1- Hokumetning Uyghur ilidiki eydiz mesilisige yiterlik kongul
bolmesliki we ehmiyet bermesliki. Uyghur ilidiki tunji Eydiz kisili
wirusi bilen bayqalghuchi gerche 1995-yili bayqalghan bolsimu, biraq
hokumet taki 2000-yillargha qeder bu jehette xewer qilmighan, hem
shundaqla eydiz kisilining aldini ilish jehette alahide meblex
silish, teshwiq qilish qatarliq xizmetlerni ilip barmighan. Bolupmu
Uyghur tilidiki teshwiqat matiryalliri nahayti kem bolghan.

Bates Gill we Song Gangning <<Shinjangdiki Eydiz>> digen maqalisida
Junggo hokumitining taki yiqinqi yillargha qeder Uyghur ilidiki
eydiz kisilining aldinish ilishi uchun yuquri derijide exmiyet
bermigenligi we keng kolemde ixtizadi meblex salmighanlighi dokilat
qilinghan.

2-Uyghur ilidiki Eydiz kisilining aldini ilish xizmitige yiterlik
ixtizadi mexlex salmasliq, yaki silinghan meblexning jahida
ishlitilmesliki tupeylidin Uyghur ilidiki eydizning aldini ilish
xizmiti yiterlik bolmasliq, yaki unimi bolmasliq. Netijide Uyghur
ilidiki we Uyghur arisidiki eydiz wirusi bilen
yuqumlan'ghuchilarning sani uzluksiz tiz suret bilen kopiyish.

2007-yili 1-ayning 23-kuni Tengri Tagh tor bitide ilan qilinghan bir
maqalida ixtizadning kemlikidin Uyghur ilidiki eydizning aldini
ilish xizmitining qiyinchiliqqa uchirawatqanlighi, Uyghur ilidiki
eydizning aldini ilish xizmiti uchun her yili eng towen molcherde
400 miliyun xelq pulining kirekligi, gerche hokumet meblex salghan
bolsimu, biraq 80% yiqin nahilerde ixtizadi sewep tupeylidin
eydizning aldini ilishqa munasiwetlik hichqandaq estelerning
bolmighanlighi dokilat qilinghan.

3- Qanun tüzümning mukemmel bolmasliqi, bezi qanun ijra
qilghuchilarning chirikliki we qanunning toluq ijira qilinmasliqi.
Hemmimizge melum bolghinidek qanunda zeherlik chékimlikni élip
sétish we pahishe bilen shughullunush qanunsiz dep éniq belgilengen
bolsimu, biraq zeherlik chékimlik satquchilarning mutleq köp
qismining tighishlik qanuniy jawabkarliqqa tartilmasliqi we
shundaqla zeher chekkuchilerning kunsayin kopiyishi, pahishliq
ishlirining unumluk konturul qilinmasliqi, hazir putun Junggoda,
jumlidin Uyghur ilida eng ighir boliwatqan ijtimayi mesililerning
biri bolup, bu eydiz kisilining Uyghur ilida we Uyghurlar arisida
keng kolemde tarqilishigha asasi seweplirining biri bolmaqta.

Bates Gill we Song Gangning <<Shinjangdiki Eydiz>> digen maqalisida
bayan qilishiche 2005-yili putun Junggodiki tizimge ilinghan zeher
chekkuchilerning sani 1.16 miliyun bolup, 2004-yiligha nisbeten 100
ming adem kopeygen. Uyghur ilide bolsa tizimgha ilinghan zeger
chekkuchilerning sani 25664 yetken, emili san 180 ming bolushi
mumkin iken. Uyghur ilidiki bu zeher chekkuchilerning 69.5% zeherni
bilektin okul qilip urushqa adetlengen bolup, ularning ichide 61.2%
bir yingnini ortaq ishlitidiken.

Bu maqlida 2005-yili putun Junggoda texminen 5 miliyun ademning
pahishliq kessipi bilen shughullinidighanlighi, ularning ichide 127
ming ademning eydiz wirusi bilen yuqumlanghanlighi dokilat
qilinghan.

4- Uyghur élidiki turaqsiz kishilerning künsayin köpiyishi.
Hokumetning pilanliq we pilansiz kochmen yotkesh we gheripni ichish
siyasitining netijiside kopligen kochmenler Uyghur iligha iqip
kirgen bolup, bu kishilerning turmush, turalghu jay, we ixtizadi
kirim, kisel kourunush qatarliq jehetlerdiki turaqsizliqi, we
ulargha bolghan bashqurushning sistimilashmighanlighi tupeylidin,
eydiz kisilining aldini ilish xizmiti qiyinliship, eydiz kisilining
Uyghur ilidiki tarqilish ehwalli tiximu murekkepleshken we tiz
bolghan.

Bates Gill we Song Gangning <<Shinjangdiki Eydiz>> digen maqalisida
Junggodiki kochmenler sani 1995-yili 53.5 miliyun bolghan bolsa,
2004-yiligha kelgende 140 miliyungha yetkenligi, 2020-yiligha
barghanda 300 ~ 500 miliyun ariliqida bolidighanlighi dokilat
qilinghan. Ichkirdin Uyghur iligha kelgen kochmenlerning hokumet
sitatistikisidiki sani 1995-yilidin 2000-yilighiche bolghan 5 yil
ichide 2.5 miliyun bolup, yiqinqi yilarda Uyghur iligha kochmen
bolup kelgenlerning omumi sani 5, 6 miliyungha yetken. Undin bashqa
her yili texminen 600 ming waqitliq kochmen Uyghur iligha paxta
yighiwilish uchun kilidiken.

5- Ixtisadning tereqqiy qilishigha egiship, ishsizliq mesilisining
kunsayin ighirlishishi we bay-kembeghellik perqining chongiyishi. Bu
netijide bir qisim kishiler zeherlik chékimlikni élip sétish we
pahishe bilen shughullunushtek her xil qanunsiz ishlarni oz
kessipige aylanduriwalghan.

6- Kishilerning exlaq-pezilet we diniy étiqad ölchimining
töwenlishi, yashlar arisidiki exlaq-pezilet terbiyening kem bolushi
we diniy étiqadning suslishishi.

7- Yashlarning jemiyetke we kelgüsige bolghan ishenchining
töwenlishishi we ümidsizliki, bolupmu bashqilar teripidin
aldan'ghan, ziyankeshlikke uchrighan yashlarning jemiyetke bolghan
ghezep nepritini chiqirish üchün, jinayi yollargha méngip,
bashqilargha ziyan salidighan ishlarni qilishi.

8- Ata-anining balilargha bolghan terbiyesining ajizlishi, eneniwi
ata- ana we bala munasiwetlirining suslishishi.

9- Kishilerning jeherlik chékimlikning, eydiz kisilining shexsige,
ayilige we jemiyetke élip kélidighan ziyinigha bolghan tonushining
töwen bolushi we uninggha sel qarishi.

10- Mutleq köp sandiki kishining EYDIZ késili toghrisida héchqandaq
chüshenchige ige emesliki, EYDIZ késilining qandaq
tarqaydighanliqidin, shexis, ayile, jemiyetke qandaq ziyanlarni élip
kélidighanliqidin héchqandaq xewersizliki, ularning özini qandaq
qoghdashni bilmeslikidin.