Torelme Ghol Hujeyre Tetqiqatidiki Bosush Xaraktirliq Ilgirlesh

Memet Emin

Dunyagha dangliq <<Tebiyet>> yeni <<Nature>> jornilining 2007-yili
11-ayning 14-kunidiki sanida maymunning torelme ghol hujeyrisi
tetqiqatida bosush xaraktirlik chong ilgirlesh bolghanliqi
toghursida bir maqala ilan qilinghan bolup, bu putun dunyaning diqet
itiwarini qozghighan, we xelqaradiki nurghun dangliq axbarat
orunliri teripidin alahide xewer supitide ilan qilinghan. Bu
xewerning bizni alahide xoshal qilidighan yiri, yalghuz u
tetqiqatning bu sahadiki bosush xaraktilik bir ilgirlesh berpa
qilghanliqidin bashqa, bu bosush xaraktirlik netijini qolgha
kelturgen kishining del hazir Amirkida yaxawatqan, Qazaqistanliq
Uyghur Biyologiye alimi doktur Shohret Mitellip bolghanliqida. Bu
her bir Uyghurning pexirlinishige erzidu.

Dr. Shohret Mitellip we uning tetqiqat gurpisidikiler aldi bilen
maymunning uruqlanmighan tuximidin hujeyre yadrosi (nucleus, ϸ°ûºË)
diki DNA ni putunley chiqirip tashlap, uning ornigha tire hujeyrisi
(skin fibroblast) din ibaret beden hujeyrisi (somatic cell) ning
hujeyre yadrosi (nucleus, ϸ°ûºË) ni kirguzup, torelme hujeyrisini
(blastocyte) yitildurup chiqqan, bu jeryanda muhapiqiyetlik bolush
nisbiti 16% bolghan, andin kiyin bu torelme hujeyrisi (blastocyte, Åß
ϸ°û) din torelme (embryo, ÅßÌ¥) yitildurup chiqqan, we bu torelmidin
torelme ghul hujeyrisini (embryonic stem cell, ÅßÌ¥¸Éϸ°û) ni ajirtip
chiqip, torelme ghol hujeyrilirini (embryonic stem cell line)
yitildurup chiqqan, bu jeryanning muhapiqiyet bolush nisbiti 0.7%
bolghan, yeni 304 tuxumdin ikki torelme ghul hujeyrelirini
(embryonic stem cell line) yitildurup chiqan.

Normal ehwalda uruqlanghan tuxum (fertilized egg, Êܾ«ÂÑ) din torelme
hujeyrisi (blastocyte, Åßϸ°û) peyda bolidu, uningdin torelmi
(embryo, ÅßÌ¥) ge aylinidu, andin torelme tereqqi qilip yingi bir
janliq dunyagha kilidu, yeni apining tuxum hujeyrisi san kemiyip
bolunushi (miosis£¬¼õÊý·ÖÁÑ) netijiside peyda bolghan anilik tuxum
hujeyrisi ¡°female gametocyte¡± yaki ¡°oocyte¡± (ÂÑĸϸ°û) dep atalghan,
22 X (jemi 23) xirimosomluq hujeyre bilen dadining uruqining san
kemiyip bolunishi (miosis£¬¼õÊý·ÖÁÑ) din peyda bolghan, atiliq uruq
hujeyrisi ¡°male gametocyte¡± yaki ¡°spermatocytes¡± (¾«Ä¸Ï¸°û) dep
atalghan, 22 X yaki 22 Y (jemi 23) xirimosomluq hujeyrining
birlishishi arqiliq aldi bilen torelme hujeyrisi (blastocyte, Åßϸ
°û), andin torelme (embryo, ÅßÌ¥), andin yingi bir janliq peyda
bolidighan bolup, bu adette ¡°jinisliq¡± kopiyish bolghan hisaplinidu
(bu yerde diyilgen ¡°jinisliq¡± kopiyish, tuxum bilen uruqning
birikishidin hasil bolghan kopiyishni kozde tutqan bolup, kolon
qilinghan jinissiz (asexual reproduction£¬ÎÞÐÔ·±Ö³) kopiyishke
nisbeten eytilghan.) Bundaq kopiyish arqiliq dunyagha kelgen
janliqlarning irsi alhidiligini konturul qilidighan 46 xiromosomning
50% apisidin kelgen bolsa, 50% dadisidin kelgen bolup, ularning
jinsi alidiligimu 50% apisigha oxshisa, 50% dadisigha oxshaydu.
Kolon qilinghan janliqning torelmiside qosh jinisliq irsi alahidilik
bolmaydu. Dimekchi bolghunum u bir xil jinissiz kopiyish (asexual
reproduction£¬ÎÞÐÔ·±Ö³) bolghanlighi uchun, uruq bilen tuxumning
birikishidin ibaret jinsliq kopiyishtin hasil bolghan janliqlar
bilen oxshimaydu. Yeni yuqurdiki tetqiqat jeryanida korsutulginidek,
kolon qilinghan torelme, tire hujeyrisidin barliqqa kelgenligi uchun
uningda putunley shu tire hujeyrini teminliguchining irsi
alahidiligi bolidu. Mundaqche eyitqanda aldi bilen tuxum DNA ilip
tashlanghan tuxum, uningda irsi alahidilikni ipaleydighan hichqandaq
xiromosoma yoq. Undin qalsa u tuxumgha silinghan tire hujeyriside
esli mewjut bolghan xiromosomma (maymundiki 42 XY yaki 42 XX, jemi
44 xiromosoma, eger u insane bolsa bedinidiki 44 XY yaki 44 XX jemi
46 xiromosoma) ning hemmisi toluq bolghan hujeyre bolghanlighi
uchun, bu arqiliq peyda bolghan torelme bir xil jinissiz kopiyish
(asexual reproduction£¬ÎÞÐÔ·±Ö³) arqiliq peyda bolghan torelme
hisaplinidu, bu torelmidin peyda bolghan janliqta mewjut bolghan
xirimosomanining hemmisi bir tereptin yeni shu beden hujeyrisini
teminliguchi (donor) din kelgen bolidu. Yeni dimekchi bolghunum
kolon dimeklik bir xil jinissiz kopiyish (kind of asexual
reproduction£¬ÎÞÐÔ·±Ö³) dimeklik, bu arqiliq dunyagha kelgen
janliqlarning irsi alahidiligi shu hujeyrini teminliguchi (donor)
bilen 100% oxshash bolidu (Kem digende hazirqi nezirye boyiche
eyitqanda shundaq bolidu).

Ghol hujeyrisi (stem cell, ¸Éϸ°û) diginimiz adette bolunup kopiyish
arqiliq bashqa huyre turlirige tereqqi qilalaydighan barliq
hujeyrilerni kozde tutidighan bolup, chong jehette torelme ghol
hujeyrisi (embryonic stem cell, ÅßÌ¥¸Éϸ°û) we balaghetke yetken ghol
hujeyrisi (adult stem cell) dep ikki chong turge bolinidu. Hazir eng
kop netijilerge irishken, eng kop ishlitiliwatqan ghol hujeyrisi
bolsa ilik ghol hujeyrisi (bone marrow stem cells) hisaplinidu.

Kishiler adette dewatqan torelme ghol hujeyrisi (embryonic stem
cell, ÅßÌ¥¸Éϸ°û) del yingi bir hayatliqning asasi bolghan shu torelme
(embryo, ÅßÌ¥) de bolidu. Shunga torelme ghol hujeyrisi (embryonic
stem cell, ÅßÌ¥¸Éϸ°û) ige bolush we uni yitildurup chiqish uchun,
aldi bilen torelmini qurban qilip, uningdin torelme ghol hujeyrisi
(embryonic stem cell, ÅßÌ¥¸Éϸ°û) ni ajirtip chiqishqa toghura kilidu.
Adettiki torelme ghol hujeyrisi bilen kolon qilinghan torelme ghul
hujeyrisining tupki periqi, aldinqisi uruq bilen tuxumdin peyda
bolghan bolsa, kiyinkisi herqandaq bir beden hujeyrisi bilen
tuxumning birlishishidin peyda bolghanliqida.

Dr. Shohret Mitallip we uning tetqiqat gurpisidikilerning bu
qitimliq bosush xaraktirliq bayqishining eng hel qilghuch yiri we
ademning eng xoshal qilidighan yiri tire hujeyrisidin ibaret beden
hujeyrisi (Somatic Cell, Ìåϸ°û) din yitildurgen torelme we torelme
ghul hujeyriside, esli shu tire hujeyrisidin ibaret beden
hujeyrisini teminligen maymun (donor) ning irsi alahidili 100% ekis
etirulgenligi uchun, we shundaqla torelmey ghul hujeyrisi bedendiki
barliq organ we ezalarni tuzup chiqqan barliq hujeyrilerning asasi
we yaki menbesi bolghanliqi uchun, yeni bedendiki barliq organ we
ezalarni qurup chiqqan her xil hujeyrilerning hemmisi torelmey ghol
hujeyrisining bolunushi arqiliq barliqqa kelgenligi uchun, bu
torelmey ghul hujeyrisini shu maymungha bergende, aldi bilen u
maymun bu hejeyrilerni yat kormeydu (can¡¯t be reject), andin qalsa u
torelme ghul hujeyriler maymun bedinide kiselge giriptar bolghan we
yaki zexmige uchurgha her qandaq organ we ezalardiki herqandaq
hujeyrige aylinip, ularning ornini ilishi, we shu arqiliq shu
kiselge giriptar bolghan organ, ezlarning iqtidari qaytidin eslige
kelturushi, netijide bedende mewjut bolghan kiselliri putunley
saqiyip kitishi mumkin (Kem digende hazirqi nezirye boyiche
eyitqanda shundaq bolidu).

Maymun ademge eng yiqin bolghan haywanlarning biri bolghanlighi
uchun, hem shundaqla xuddi Dr. Shohret Mitellip eyitqinidek bu
texnika adem bedinide choqum muhapiqiyetlik bolushi ihtimalliqi
bolghanlighi uchun, nurghun kishiler bu bosush xaraktirlik bayqashni
nurghun saqaymas kiselge giriptar bolghan bimarlar uchun nahayti zor
umutlerni ilip kilishi mumkin dep qarimaqta.

Yene bir tereptin torelme ghol hujeyrisige ige bolush uchun, aldi
bilen hayatliqning menbesi dep qaralghan torelmini yoq qilishqa
toghura kelgenligi uchun, yeni torelmidin torelme ghol hujeyrisini
ajirtip chiqqandin kiyin u torelmey qayta mewjut bolmaydighanlighi
yaki torelmidin torelme ghol hujeyrisini ajirtp chirip yitildurush
uchun u torelmini qurban qilishqa toghra kelgenligi uchun, nurghun
kishiler u torelmini qurban qilghanliq bir hayatliqni qurban
qilghanliq bilen barawer dep qarighanliqi uchun, torelme ghol
hujeyre tetqiqatini haywanlardin insanlargha kengeytishke qarshi
turmaqta.

Undin bashqa bu texnika kelguside ademni kolon qilishta ishlitilishi
mumkin. Yeni ayalning iane qilghan tuxumi bilen xalighan bir adem
(er yaki ayal) ning bedinidin ilinghan xalighan bir beden
hujeyrisini birleshturush arqiliq, torelme hujeyrisi we torelme
yitildurup chiqish, andin u torelmini balaghetke yetken bir ayalning
bala yatqusigha silip, yingi bir hayatliqni dunyagha kelturush
mumkin.

Eger bu tetqiqatning netijisi kelguside insanlarda ishlitilip
muhapiqiyet qazinip qalsa, nurghun saqaymas kisellerge bexish ilip
kilishi, hetta qiriliqning aldi ilip, insanlar nechche ming
yillardin biri tiriship izdiniwatqan we intiliwatqan uzun omur
korush mesilisini hel qilishta misli korulmigen derijide chong rol
oynishi hem insanlarni kolon qilishqa yol ichishi mumkin. Elwette
herqandaq nersining ikki teripi bolghunidek, kelguside en eniwi koz
qarashlargha zit kilidighan bezi mesilerning dunyagha kilishimu
turghan gep.

Axirda Dr. Shohret Mitellip, Maysem Mutellip we ularning tetqiqat
gurpisidikilerning bu sahade tiximu kop utuqlarni qanzinishigha
tilekdashliq bildurimen.