Uyghurlar duch kiliwatqan saghlamliq mesilliri
dawami
8- Saqliqning saqlash, kiselliklerni konturul qilish, yimeklik we
dorilar supitini konturul qilish qatarliqlar bilen munasiwetlik qanun
tuzumning mukemmel bolmasliqi we yaki bu munasiwetlik qanun
tuzumlerning unumluk ijira qilinmasliqi.
Junggoning munasiwetlik qanun tuzumlirining mukemmel bolmasliqi
sewibidin, her xil layaqetsiz dora, we supetsiz yimeklikler ichkirdin
Uyghur ili bazarlirigha koplep kiriwatqan bolup, ixtizad jehette
kembighel, istimal kuchi nisbeten towen bolghan Uyghurlar teripidin
qobul qilinip istimal qilinghan, bu bezi asta xaraktirlik gheyri
kiselliklerning Uyghurlar arisida kopiyishidiki seweplerning biri.
Ürümchi Kechlik Gézitining 2007-yili 5-ayning 22-kunidiki xewiride
mundaq diyilgen, "Aptonom Rayonluq Yémeklik- Dora Nazaretchiliki
Idarisi jaylardiki yémeklik-dora nazaretchiliki tarmaqlirining
Aptonom Rayondiki toqquz Wilayet-Oblastning 18 Nahiyisige kirip
bolghan alte xil saxta dorini tekshürüp birterep qilishi toghrisida
17-may jiddiy uqturush tarqatti. Igilinishiche, bu alte xil saxta
dora: Ishlepchiqirish nomuri 060904, Shenshi «Xenyüen» Dora Cheklik
Shirkiti dep yézilghan baliyatqu yallughi kapsuli, temretke kapsuli,
mezi bézi kapsuli, Lyuliching kapsuli, söznek kapsuli we «chümüle»
rématizimni dawalash kapsulidin ibaret bolup, ularni ishlepchiqarghan
karxana esla mewjut emes iken."
<<am New York>> gizitining 2007-yili 7-ayning 11-kunidiki sanida
xewer qilishiche, Junggoning Dowletlik Yimek Ichmek we Dorilarni
Konturul Qilish Idarisining burunqi bashliqi Jing Shiyaw Yu (Zheng
Xiao Yu) hoquq tutqan 1997-yilidin 2006-yilighiche bolghan 9 yil
ichide hichqandaq sinaqtin otmigen yalghan doridin 6 xil dorini
testiqlap, bu yalghan dorilarning bazargha silinishigha yol ichip
bergen. Shu munasiwet bilen Biyjing hokumiti Jing Shiyaw Yuge olum
jazasi bergen.
Jing Shiyaw Yu gerche tigishlik jazagha tartilghan bolsimu, biraq u 9
yildin kiyin andin jazagha tartilghan. Jing Shiyaw Yuning u 9 yil
jeryanida oz hoquqini qalaymiqan ishlitip, oz menpeti uchun xelqning
hayati bilen hisaplashmay, testiqlighan yalghan doriliri qanchilik
kishining jinigha zamin bolghanlighi, uning ichide qanchiliq
Uyghurlarning barliqi bizge nemelum.
Yiqinda metbuatlarda ilan qilghan Panamadiki Jonggodin import qilghan
zeherlik chish pastisi we zeherlik dorilarning Panama xelqining
olushini kelturup chiqirish weqesidinmu, Junggodiki munasiwetlik
qanun tuzumning mukemmel emeslikini koriwilish qiyin emes.
Undin bashqa munasiwetlik qanun tuzumlerning mukemmel bolmasliqi yaki
toluq ijira qilinmasliqi tupeylidin, ammawi sorunlarda tamaka
chikish, zeher chikish, pahishliq ishlar bilen shughullunushqa
oxshash yaman illetler we jinayi qilmishlar putun Uyghur Ili ighir
bir ijtimayi mesilige aylanghan.
2005-yili 5-ayning 25-kuni Shinjang Gizitide ilan qilinghan bir
maqalida putun Uyghur Ilida 5 miliyun 700 ming kishining tamaka
chikidighanlighi dokilat qilinghan.
Bates Gill we Song Gangning <<Shinjangdiki Eydiz>> digen maqalisida
bayan qilishiche 2005-yili putun Junggodiki tizim ilinghan zeher
chekkuchilerning sani 1.16 miliyun bolup, 2004-yiligha nisbeten
100000 adem kopeygen. Uyghur ilide bolsa tizimgha ilinghan zeger
chekkuchilerning sani 25664 yetken, emili san 180000 bolushi mumkin
iken. Uyghur ilidiki bu zeher chekkuchilerning 69.5% zeherni bilektin
okul qilip urushqa adetlengen bolup, ularning ichide 61.2% bir
yingnini ortaq ishlitidiken.
Bu maqalida 2005-yili putun Junggoda texminen 5 miliyun ademning
pahishliq kessipi bilen shughullinidighanlighi, ularning ichide
127000 ning eydiz wirusi bilen yuqumlanghanlighi dokilat qilinghan.
Gerche bu maqalida Uyghur Ilida qanche kishining pahishliq bilen
shughulliniwatqanliqi iniq tilgha ilinmighan bolsimu, biraq yuqarqi u
kishilerning kop qismi kochmen halitide yashaydighan, turaqsiz
kishiler bolghachqa, rayun atlap kisel tarqitishta nahayti akitip rol
oynaydighanlighi tebbi.
9- Uyghur Ilida mewjut boliwatqan ijtimayi we siyasi mesililer
tupeylidin Uyghurlar duch kiliwatqan rohi bisimning kunasyin
ighirlishishi, Uyghurlar arisidiki her xil kisellerge giriptar
bolghuchilarning kunsayin kopiyishige sewep bolghan amillarning biri
hisaplinidu.
50-yillardin bashlash hokumet pilanliq yurgiziwatqan ongchi, solchi,
pan Tukisizim, milli bolgunchi, eksil inqilapchi, uch xil kuch,
qanunsiz dini paliyet bilen shughullanghuchi qatarliq her xil siyasi
herketler tupeylidin, nurghun Uyghur ziyalilar we kozge korungen
zatlar her xil rohi kiselliklerge we yurek tiqilmisigha giriptar
bolup, hayatidin ayrildi.
Undin bashqa yiqinqi yillardin biri yolgha qoyuliwatqan qosh tilliq
muharip siyasiti netijiside koplige Uyghur ziyalilar bolupmu
oqutchilar Xittay tili bilmeslik sewibidin ishtin boshulup, her xil
rohi bisimgha uchurghanliq sewibidin, Uyghur ziyalilar arisidiki
yurek sanjiqining qozghulush nisbitini kozge korinerlik derijide
kopiyip, bir qisim kishilerning yashla olup kitishini kelturup
chiqarghan.
10-Uyghur tilidiki saqliqni saqlash sawatliri we kiselliklerning
aldini ilishqa munasiwetlik teshwiqat boyumlirining bolmasliqi we
yaki nahayti kem bolushi, shu seweptin Uyghurlarning saqliqni saqlash
ang sewiyesining towen bolushi.
Junggoning qanunida Uyghur Ili gerche Uyghurlarning aptinomiye hoquqi
bar rayon dep iniq belgulengen we itirap qilinghan bolsimu, biraq
Uyghur tili yiziqining ishlitilishi heqiqi kapaletke ige bolmay
kelgen bolup, hazirgha qeder bazarlarda sitiliwatqan saqliqni saqlash
boyumlar we dorilar ustide Uyghur tilida toluq chushenche we izzahat
bolmighan, hemde Uyghur tilida teyyarlanghan saqliqni saqlash
sawatliri, kisellikning aldini ilish qollanmisi qatarliq teshwiqat
boyumliri asasen yoqta yerlik bolghan yaki yiterlik bolmighan. Bu
Uyghurlarning saqliqni saqlash sawatliridin xewerdar bolushi we
kiselliktin saqlinishi jehette pasip rol oynighan bolup, nurghun
kiselliklerning Uyghur arisida keng tarqilishida melum turkilik rol
oynimaqta.
Paydilanghan matiryallar
1. 龚鉴尧
<<长寿•生命统计与统计ņ\
76;体>>
2.
新疆维吾尔自治区概况
3. 维吾尔族人口
4. 中国网: 2005中国新疆
5. 黎钧耀, 施一江
<<肿瘤的分布>>
6. 新疆经济报
<<新疆人口平均寿命半ߏ\
0;纪延长30多岁>>
7. 恶性肿瘤流行病学
8. 张天路
<<中国少数民族人口问ག\
4;研究>>
9. 中国肿瘤数据库
<<宫颈癌流行病学>>
10. 资源网 <<近50
年新疆水土开发及引发\
的生态环境问题>>
11. 产经网-中国矿业报
<<新疆:资源开发与环ࣙ\
9;保护大碰撞>>
12.
新疆维吾尔自治区环保\
宣教中心:
新疆环境质量状况
13. Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program
ISSN: 1653-4212 HIV/AIDS in Xinjiang: A Growing Regional Challenge;
by Bates Gill & Song Gang
(Tugudi)