Uyghurlar duch kiliwatqan saghlamliq mesilliri

(Dawami)

Uyghurlar arisidiki her xil kiselliklerge giriptar bolghuchilarning
uzluksiz kopiyishining asaliq sewepliri

1- Uyghur Ilining ikologiyelik tengpulluqning ighir derijide
buzulushi we muhitining ighir derijide bulghunushi.

Junggo hokumitining gheripni ichish siyasitining emillishishi,
miliyunlighan Xittay kochmenlirining Uyghur Iligha kochmen bolup
kilishi we ishlep chiqirish omumi mesulat qimmitini qarghularche
qoghlushushi, Uyghur Ili yer asti bayliqini heddidin ziyade tiz
surette ichishi qatarliq sewepler tupeyldin Uyghur Ilining
ikologiyelik tengpungliqida ighir derijide buzulush, muhitida misili
korulmigen derijide bulghunush bolup, Uyghur Ili xelqining
salametlikige ighir derijide tehdit ilip keldi.

Uyghur Ili xelqi iriq ostengdiki iqin sularni istimal qilishqa
adetlengen bolup, iriq osteng sulirining pakizliqigha alahide
ehmiyet birip kelgen idi. Yiqinqi yillardin biri her xil chong
kichik layaqetsiz zawut fabrikilar koplep qurulup, sanaet exletliri
we is tutekler, hichqandaq bir terep qilinmayla, muhitqa qoyup
birildi. Netijide Uyghurlar uzun zamanlardin biri ichishke
adetlengen su menbeliri we insanlar yashashta kem bolsa bolmaydighan
hawa ighir derijide bulghunushqa yuzlendi. Uyghurlar topliship
olturaqlashqan kopligen jaylarda, olchemlik ichimlik su esteliri
toluq bolmighachqa, yenila shu bulghanghan sularni istimal qilishtin
bashqa amali yoq idi.

Esli Uyghur Ilining zimini keng, nopusi az, adem bishigha texsim
bolidighan tirilghu jay mol, yiza igilik we charwuchiliq mesulatliri
yiterlik bolup, yiza igilik we charwuchiliq saheside tebi usullar
arqiliq ishlep chirish ilip birilatti, her xil dixxanchiliq doriliri
we ximiyelik oghutlarni ishletmey kelgen idi. Islahat we gheripni
ichish qedimining tizlishishi, kopligen kochmenlerning ichkir
olkilerdin Uyghur Iligha kochup kilishishige egiship, Uyghur Iling
nopusi sun¡¯i halda tiz surette kopiyip, tirilghu yerler azlap ketti,
dixanchiliq we charwichiliq mesulatlirigha bolghan ihtiyaj tiz
surette ashti, nurghunlighan ormanlar we yaylaqlar tirilghu
jaylargha ozgertildi, yiza igilik ishlep chirishta xer xil
dixanchilqi we ximiyelik dorilar keng kolemde ishlitilishke bashlidi.

Uyghur Ili nopusning sun¡¯i halda tiz surette iship birishi, koplep
boz yerlerning ozleshturlishi, yer asti su we kan bayliqining koplep
ichilishi, del derexlerning koplep kisilishi, yaylaqlarning
buzulishi netijiside, Uyghur Ilining kopligen jaylirida ighir
derijide su kemlik kilip chiqip, chollishish qedimi tizleshti.
Yiqinqi yillardin buyan Uyghur Ilining nurghun jayliri kop qitim
topa yaghish, qara boran chiqish, kunduzlikide korush ariliqi bir
nechche mitirgha barmaydighan ghelite ehwallar yuz berdi.

2007-yili 2-ayning 13-kuni Bayliq Menbesi (Ziyuan) tor betide ilan
qilghan <<Yiqinqi 50 Yilliq Shinjangning Su we Yer Menbesini Ichish
we U Kelturup Chiqarghan Ikologiyelik Tengpungluq Mesilisi>> digen
maqalida, 20-esirning 50-yillirida Uyghur Ilida kolimi 5 kuwadirat
kilomitirdin artuq kilidighan koller jemi 52 bolup, omumi kolimi
9700 kuwadirat kilomitir bolghan bolsa, 70-yillarning axirigha
kelgende, bu kollerning omumi kolimining 4748 kuwadirat kilomitirgha
chushup qalghanlighi bayan qilinghan.

Uyghur Ilida esli mewjut bolghan nurghunlighan yawayi haywanlar we
yawayi qushlar su menbesining aslap kitishi we bulghunishi,
ormanlarning buzulishi netijised kunsayin azlap, beziliri yoqilip
kitish girdawigha yitip barmaqta.

Junggo Kan Gizitining 2007-yili 7-ayning 3-kunidiki sanida, 2007-
yili 6-ayning 11-kuni ilan qilinghan <<2006-yilliq Dowletlik Sheher
Muhitini Bashqurush we Bir Tutash Bir Terep Qilish Yilliq Dokilati>>
ni asas qilip turup, <<Shinjangning Yer Asti Bayliqini Ichish bilen
Muhitni Qoghdash Arisidiki Chong Toqunush>> namliq bir maqale ilan
qilghan bolup, bu maqalida muhiti eng ighir derijide bulghanghan
sheherler eng kop bolghan 3 olke we rayunning Uyghur Ili, Liyawning,
Shenshi ikenligi oturgha qoyulghan.

Bu maqalida Liyawningnning Junggoning kona sanaet bazisi ikenligini,
Shanshining komur kan bazisi ikenligini, shu seweptin bu ikki olkide
muhiti eng ighir derijide bulghanghan sheherlerning kop bolushining
eqilge muhapiq ikenligini, biraq zimini keng, tebi muhiti guzel
Uyghur Ilining qisqighina waqit ichide muhiti eng ighir derijide
bulghanghan sheherler eng kop bolghan rayunlar qataridin orun
alghanlighi ademni heyran qaldurdighanlighi alahide tilghan ilinghan.

Bu maqalida yene Urumchidiki 1-Awghust Polat Zawutini kan tashliri
bilen teminleydighan Qumuldiki Yamansu Tomur Kinini alahide missal
qilip, Yamansu gerche esli suyi mol, menzirsi guzel bir jay bolsimu,
biraq hazir heddidin ziyade ichilghanlighi tupeylidin, chol
jezirlerge aylanghanlighi, emiliyette bolsa putun Uyghur Ilining
ighir muhit bulghnushqa we ikologiyelik tengpulqning ighir derijide
buzulushqa yuzlengenligi, inkar qilishqa bolmaydighan bir heqiqetke
aylanghanlighi alahide tekitlengen.

Shinjang Uyghur Aptinom Rayunining Muhit Qoghdash Teshwiqat
Merkizining tor betide ilan qilghan <<Shinjangning Muhit Supiti
Ehwali>> digen maqalida Uyghur Ili muhitining bulghnushning asasliq
menbesining sanaet is tutekliri, sanaet exletliri, sanaet qalduq
suliri, komur is tutekliri, qum we topa yighish, heddidin ziyade
ishlitilgen dixxanchiliq dora we ximiyelik oghutlar qalduqliri
ikenligi bayan qilinghan.

Yuqarqi maqalidiki sanliq melumatlargha asaslanghanda, 1995-yili bir
yil ichide putun Uyghur ilide hawagha qoyup birilgen sanaet gazining
miqtari 173458 miliyun (1734.58ÒÚ) kup miter, muhitqa qoyup birilgen
sanaet bulghan qalduq suyining miqdari 190 miliyun (19000 Íò)
tonnigha yetken.

(Dawami bar)