Uyghurlar duch kiliwatqan saghlamliq mesilliri

Memet Emin

1982-yili ilan qilghan 3-qitimliq memliketlik nopus tekshurush
netijiside korsutulishiche, putun Uyghur Ilida 100 yashtin artuq
omur korgen omur cholpanlirining sani 865 bolup, putun Junggodiki
100 yashtin artuq omur korgen omur cholpanlirining 22.5% ni
igelligen. Putun Uyghur Ilidiki her 100 ming adem ichide 100 yashtin
artuq omur korgen omur cholpanlirining sani 6.61 ge yitip, Uyghur
Ilidiki uzun omur korguchilerning sani Junggoning bashqa jaylirigha
silishturghanda nechche hesse kop bolghan. Bolupmu Uyghurlar
toplushup olturaqlashqan Xoten, Qeshqer we Aqsu qatarlqi jaylarda
100 yashtin artuq umur korgenlerning sani alahide yuquri bolup, bu 3
rayundiki 100 yashtin artuq uzun omur korguchilerning omumi sani,
putun Uyghur Ilidiki 100 yashtin artuq uzun omur korguchiler omumi
sanining 73.4% ni igelligen. Shu seweptin 1985-yili Uyghur Ili
Xelqaraliq Tebi Tibbi Penler Jemiyiti teripidin dunyadiki 4 chong
uzun omurguchiler kop rayunning biri qatarda enge ilinghan.

Shinjang Ixtizadi Gizitide 2004-yili ilan qilghan <<Shinjangning
oturche omuri yirim esir ichide 30 yash ashti>> digen maqalida,
Junggowang tor bitide ilan qilghan <<2005 Junggo Shinjang>> digen
maqalida, Uyghur Ilining sahiye we saqliqni saqlash sewiyeside yirim
esirdin buyan yuksek yaxshilinishlarning bolghanlighi tekitlinip,
Uyghur Ilidiki yingi tughulghan bowaqlarning olup kitish nisbiti
eslidiki 1000 de 420~600 din, 2004-yildiki 1000 de 29.76 ge
towenligenliki oturgha qoyulghan. Biraq Jang Tiyan lu (Zhang Tian
Lu) yazghan <<Jonggodiki Az Sanliq Milletler Nopusi Heqqide
Tetqiqat>> digen maqalida yingi tughulghan Uyghur bowaqlirining olup
kitish nisbiti 1000 de 50 din yuquri bolup, yingi tughulghan
bowaqlarning olup kitish nisbitining yuqurliqi jehette Junggoda
Tibettin qalsa ikkinji orunda turidighanlighi oturgha qoyulghan.

Yuqarqi maqalilarda yene Uyghur Ilidiki ighir ayaq ayallarning olup
kitish nisbitining eslidiki 100 mingde 1500 din, 2004-yildiki 100
mingde 123.7 ge towenligenliki, we shundaqla Uyghur Ili xelqining
oturche omurining 1949-yili 30 yashqa yetmeydighanlighi, 2004-
yiligha kelgende Uyghur Ili xelqining oturche omurining 63 yashqa
yetkenligi alahide tilgha ilinghan. Shinjangning hokumet tor bitide
ilan qilghan <<Shinjang Uyghur Aptinum Rayunining Omumi Ehwali>>
digen maqalida bolsa Sheri Turkistan xelqining hazirqi oturche
omurining 71.12 yashqa yetkenligi oturgha qoyulghan.

Yirim esirdin buyan gerche Uyghur Ilida mewjut bolghan moxu kisili,
bezgek kisili, qizil, chichek, yerlik qalqansiman bez osmisi
(poxaq), taz qatarliq bezi kona kiseller unumluk konturul qilinip,
Uyghur Ilining saqliqni saqlash, dawalash we sehiye ishlirida bezi
kozge korunerlik derijide ozgurushler bolghan bolsimu, biraq kona
kisellerning konturul bolushi we bezi kona mesililerning hel
bolshigha egiship, Uyghur Ili xelqi kunsayin ighirlishiwatqan
ikologiyelik tengpungluqning buzulishi, muhitning bulghunushi,
zeherlik chikimlik, eydiz kisili, her xil rak kisili, her xil
yuqumluk kisellikler, yurek qan tomur kisili, diyabit kisili
qatarliq yingi saghlamliq mesililerge duch kelmekte.

Iniq bolmighan sitastikigha asaslanghanda, yiqinqi yillardin buyan
Uyghurlar arisida her xil kiselliklerge yeni her xil rak kisili, xer
xil yuqumluq kisellikler, diyabit kisili, yurek qan tomur
kisellikliri, we her xil gheyri nemelum kiselliklerge giriptar
bolghan kishilerning sani uzluksiz kopiyip, 40 ~ 50 yashlar
ariliqida olup kitiwatqanlarning sani tiz surette kopeymekte.

Junggo Osme Kiseller Sanliq Melumat Abiri tor bitide ilan qilghan
bala yatqu boyun rakining tarqilish ehwaligha munasiwetlik
maqalidiki sanliq melumatlargha asaslanghanda, Uyghur ayallirining
bala yatqu boyun rakigha giriptar bolush we bu kisel bilen olup
kitish nisbitin Junggo boyiche eng yuquri iken.

Shinjiang Gezitining 2007-yili 1 – ayning 19 – künidiki xewirige
asaslanghanda, 2006-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilida
resmiy enge ilinghan Eydiz wirusi bilen yuqumlanghanlarning sani 17
ming 209 ge yetken. Peqet Ürümchi shehride ötken bir yil ichide
Eydiz wirusi bilen yingidin yüqumlanghuchilarning sani 2051 yetken
bolup, hazir Ürümchi shehri boyiche Eydiz wirusi bilen
yuqturuwalghanlarning omomiy sani 6936 ge yetken. Ghulja obalstidiki
Eydiz wirusi bilen yuqturuwalghanlarning omomiy sani 6991 ge, Ghulja
sheheridiki Eydiz wirusi bilen yuqturuwalghanlarning omomiy sani
5359 qa yetken. Junggo dowletlik sehiye organlirining perez
qilishiche putun Uyghur ilidiki Eydiz kisili wirusi bilen
yuqumlanghanlarni omumi sani texminen 60 ming kishige yetken iken.

Hazir Uyghur ilidiki eydiz virusi bilen yuqumlanghanlarning omumi
sanining kopligi jehette gerche Jungguoda 4-orunda tursimu, biraq
Uyghur ilining nopusi bilen nisbetleshturgende, Uyghur ili Jungoda
eydiz kisilining tarqilishi eng ighir bolghan rayon hisaplansa kirek.

(Dawami bar)