Yurek kisilining ushtumtut qozghilishi
(Heart Attack)

Memet Emin

Yurek kisilining ushtumtut qozghilishi (heart attack, ÐÄÔಡͻ·¢)
diginimiz tajisiman yurek qan tomur kisili (coronary artery disease,
¹ÚÐIJ¡) ning ushtumtut qozghulishi bolup, adette yurekni qan bilen
teminleydighan tajisiman qizil qan tomuri (coronary artery, ¹Ú×´¶¯Âö)
ning bezi tarmiqi ushtumtut tosulup qilish we yurekke qan
yitishmeslik netijiside peyde bolghan kisellikni kozde tutidu.

Yurekni qan bilen teminleydighan tajisiman qizil qan tomurining melum
tarmiqi ushtumtut tariwilish we yaki tosulup qilish bilen yurek
muskulliri (heart muscle, myocardium, Ðļ¡) melum dahirde
qansizlinip, yiterlik oksigingha irishelmeydu, netijide sol kokrigi
yaki kokrek songikining sol teripi aghirish, terlesh, kongli ilishish
yaki yandurghusi kilish, put qoli maghdursizlinish, dimi siqilish
yaki nepes qiyinlishishtek alametler kilip chiqidu. Bu yurek
kisilining ushtumtut qozghilishining tipik alametliri bolup
hisaplinidu. Qan tomurning ushtumtut tosulup qilishini kopunchi
hallarda uyshiwalghan qan (blood clot, ѪÄý¿é) kelturup chiqiridu.
Eger yurek muskullirigha qan yitishmeslik ehwali melum waqit ichide
unumluk bir terep qilinmisa, bir qisim yurek muskulliri olushke
(myocardial infarction, Ðļ¡¹£ËÀ) bashlaydu, shuning bilen tiximu
yaman aqiwet kilip chiqishi, eghir bolghan bimar ushtumtut olup
kitishi mumkin.

Tajisiman yurek qan tomur kisilining ushtumtut qozghulushi nahayti
tiz bolsimu, biraq bu xil kisel emiliyette bir nechche yilda asta
asta peyda bolidu. Qandiki ihtiyajdin artuq kolestirol (cholesterol,
µ¨¹Ì´¼) we maylar (fatty substances, Ö¬·¾) asta asta qan tomur timigha
olturushup, qan tomur qitishidu, qan tomurning ilastikiliqi
towenleydu, shundaqla qan tomur taridu, netijide tajisiman yurek qan
tomur kisili kilip chiqidu.

Tajisiman yurek kisilining ushtumtut qozghilishi yurek sanjiqi
(angina, ÐĽÊÍ´) bilen bashlinidighan bolup, yurek sanjiqi adette bir
nechche minuttin bir nechche saet dawam qilidu. Tajisiman yurek
kisilining ushtumtut qozghilishini bir terep qilishning eng yahshi
usuli waxtida dohturgha korunup, waxtida dawalash ilip birish.
Tajisiman yurek kisili ushtumtut qozghalghanda, eger tiz bir terep
qilinsa, aqiwiti (outcomes, prognosisÔ¤ºó) yaxshi bolidu. Mesilen
yurek sanjiqi (angina, ÐĽÊÍ´) qozghalghandin kiyin derhal dawalash
ilip birip, uyushup qalghan qanni iritidighan, tariwalghan qan
tomurni kengeytidighan dora ishletse, qan tomurning ushtumtut tosulap
qilishini kelturup chiqarghan qan uyushmiliri irip, yurekni qan bilen
teminleydighan qan tomur qaytidin ichilip we kengiyip, yurekning qan
teminati eslige kilishi, yurek muskullirining mengguluk olushining
aldini alghili bolushi yaki olush dahirsini kichikletkili bolushi,
shuning bilen yaman aqiwetlerdin saqlanghili bolushi mumkin.

Tajisiman yurek qan tomur kisili (coronary artery disease, ¹ÚÐIJ¡) ni
peyda qilidighan yuquri kolestirol (cholesterol, µ¨¹Ì´¼) we yuquri
qan bisimi (high blood pressure, ¸ßѪѹ) qatarliq xeterlik amillarni
towenlitish arqiliq, Yurek kisilining ushtumtut qozghulushi yaki
qayta qozghulushning aldini alghili bolidu.

Yurek we yurek kisilige munasiwetlik sanliq melumatlar

1. Balaghetke yetken kishining yuriki oz mushte bilen teng
chongluqta bolidu.
2. Yurek adette tohtimastin 100 yildin artuq hizmet qilalaydu.
3. Yurek minutigha tehminen 60 qitim, saetige 3600 qitim, kunige
86400 qitim, yiligha 31.5 milyun qitim soqudu.
4. Yurek bir omurde 2.4 miliyart qitim soqup, 1 miliyun chilek
qanni yurektin bedenning herqaysi qismigha yetkuzup biridu.
5. Amirkida tehminen 26.3 miliyun er, 22.7 miliyun ayal, tama
chikish sewibidin Yurek kisilining ushtumtut qozghilishige giriptar
bolush girdawigha mangidu.
6. Qandiki kolestirolning yuquri towen bolushi, Yurek kisilining
ushtumtut qozghilishige giriptar bolush hetirining yuquri towen
bolushigha baha biridighan yahshi olchem.
7. Tehmine 99.5 miliyun balaghetke yetken Amirkiliqning qandiki
omumi kolestiroli 200 mg/dl gha yetken yaki uningdin ashqan, tehminen
39.9 million balaghetke yetken Amirkiliqning qandiki omumi
kolestiroli 240mg/dl gha yetken yaki uningdin ashqan.
8. 50 miliyun Amirkiliqning qan bisimi yuquri bolup, bu
Amirkiliqlarning Yurek kisilining ushtumtut qozghilishige giriptar
bolush hetirini ashuridu.
9. Tehmine her 29 sikunutta bir Amirkiliqning yurek kisili
qozghulidu.
10. Tehminen 7.2 miliyun 20 yash we uningdin chong Amirkiliq
Yurek kisilining ushtumtut qozghilishini bashtin kechurgen. Bularning
ichide 4.4 miliyuni er, 2.8 miliyuni ayal.
11. Her yilda tehminen 1.1 miliyun Amirkiliq yingidin Yurek
kisilining ushtumtut qozghilishi giriptar bolidu.

Yurekning normal yurek qurulmisi we xizmet ehwali.
.
Balaghetke yetken kishining yurikining chongliqi adette oz mushti
bilen teng bolup, kokrek qismining sol teripige jaylashqan. Yurekning
ichide 4 boshluq bolup, ikkisi ong we sol qirincha (left and right
ventricle, ×óÓÒÐÄÊÒ), qalghan ikkisi ong sol dalancha (left and right
atrium, ×óÓÒÐÄ·¿) dep atilidu. Ular ayrim ayrim halda bedenning
herqaysi jayliridin qaytip kelgen oksiginsiz qanni yurekke yighip,
andin opkige yollash, we shundaqla opkidin kelgen oksiginliq qanni
yurekke toplap andin bedenning herqaysi jaylirighan yetkuzup birish
hizmitini oteydu. Bular beden qan aylinish we opke qan aylinish dep
atilidu.

Yurek ozidiki qandin biwaste oksigin we ozuqluqqa irishelmeydu. Yurek
kireklik bolghan oksigin we ozuqluqqa, yurekni qan bilen
teminleydighan tajisiman qan tomur arqiliq ige bolidu. Tajisiman qan
tomuri beden qan aylinish sistimisining bir qismi bolup, ong sol ikki
tajisiman qizilqan tomuri (coronary artery, ¹Ú×´¶¯Âö) we ong sol ikki
tajisiman kok qan tomuridin (coronary vein, ¹Ú×´¾²Âö) ibaret 4 chong
qan tomur, nurghun kichik qan tomur we qildam qan tomurlardin terkip
tapqan.

Yurek tajisiman qizil qan tomur kisili we uning ushtumtut
qozghilishidiki sewebler we xeterlik amillar

Qandiki kolestirol we mayning miqdari ihtiyajdin iship ketkende,
artuq kolestirol we maylar qan tomur timigha olturshidu, shuning
bilen qan tomurni qitishidu we qan tomurning ilastikiliqi towenleydu,
bu qan tomurning qitiwilishi (atherosclerosis, ¶¯ÂöÓ²»¯Ö¢) dep
atilidu. Qan timigha olturushup qalghan kolestirol we maylar teng
waqitta qan tomurni taraytiwitidu, qan tomurdiki qan iqimi astiliaydu
we azidu, shundaqla qan tomurning asan tosuluq qilishini kelturup
chiqiridu, netijide yurekni qan bilen teminleydighan qan tomurdiki
qan iqimi putunley tohtap qalidu, shuning bilen yurekke qan we
oksigin yitizmeslik kilip chiqidu.

Towendiki amillar kishilerning tajisiman yurek qan tomur kisilige
giriptar bolush ihtimalliqini ashurwitidu.

1. Irsiyet. Bezi kishilerning bu kiselge giriptar bolush nisbiti
bashqilardin yuquri bolidu. Yeni ata anisida yurek kisili bar bolsa,
ballirining bu hil kiselge giriptar bolush nisbiti yuquri bolidu.
2. Yash. Bu kiselge giriptar bolghuchilarning kopunchisi 40
yashtin yuqurlar bolup, yashning chongiyishigha egiship, kishilerning
bu kiselge giriptar bolush nisbiti yuqurlap baridu. 20 yashtin
towendiki kishilerde yaki kichik balilar bu kiselge giriptar bolmaydu.
3. Simizlik we beden ighirliqi. Simiz we beden ighirliqi
heddidin ziyade yuquri bolghan kishilerning bu hil kiselge giriptar
bolush nisbiti yuquri bolidu.
4. Tamaka chikish. Tamaka chekkuchilerning bu hil kiselge
giriptar bolush nisbiti yuquri bolidu.
5. Yimeklik aditi. Kop miqdarda gosh we may bolupmu
haywanlarning toyunghan miyini kop istimal qilghan kishilerning bu
kiselge giriptar bolush nisbiti yuquri bolidu.
6. Qan bisimi yuquri bolghan kishilerning bu kiselge giriptar
bolush nisbiti yuquri bolidu.
7. Herkiti we beden chiniqturushi kem bolghan kishilerning bu
kiselge giriptar bolush nisbiti yuquri bolidu.
8. Rohi jehettiki bisim, kongel aghriqi, turmush we xizmettiki
bisim we jiddichiligi, heddidin ziyade charchap kitish we harghinliq,
bu kiselning qozghulishi we tereqqi qilishigha sewepchi bolidighan
asaliq amillar hisaplinidu.

Yurek tajisiman qizil qan tomur kisilide we u ushtumtut qozghalghanda
qandaq alametler bolidu?

1. Yurek sanjiqi (angina, ÐĽÊÍ´) Yurek kisilining ushtumtut
qozghilishining eng deslepki we eng kop uchuraydighan alimiti bolup,
kokrek songikining sol teripi aghrish yaki yurek mojulush, aghiriq
kokrektin sol ghejgisige we dolisigha kengiyishtek alametlerni
korsitidu. Bu alametler asasliqi yurekke waqitliq qan yitishmeslik
tupeylidin kilip chiqidu. Bu bimarning Yurek kisilining ushtumtut
qozghilishige giriptar boliwatqanlighidin yaki bu kiselning
qozghulush aldida turiwatqanlighidin direk biridu.
2. Sol kokriki qattiq aghrish. Bu xil aghriq asasen yurek
muskulliri qansizlinip olushke bashlighanliqtin kilip chiqqan.
3. Dimi siqilish we nepisi qisilish yaki qiyinlishish.
4. Bedendin soghaq ter chiqish.
5. Put qoli maghdursizlinip yiqilip chushush we ornidin
turalmasliq, hetta hushidin kitish.

Yurek tajisiman qizil qan tomur kisili we uning ushtumtut
qozghilishigha qandaq diyagunuz qoyulidu?

Towendikilerge asaslinip yurek kisilining ushtumtut qozghilishigha
yaki yurek tajisiman qizil qan tomur kisilige diyagunuz qoyush mumkin.
1. Yuqarda diyilgen yurek sanjiqi, nepisi qisilish, dimi
siqilish, terlesh we put qoli maghdursizlinish qatarliq tipik
alametler. Biraq bu alametlerning besiliri ashqazan yarisi, yurek
tashqi perde yallughi (Pericarditis, ÐÄ°üÑ×), yurek muskul yallughi
(Myocarditis, Ðļ¡Ñ×, kokrek perde yallughi, kokrek boshlughuda su
bolush, we yaki kokrek perdisi chapliship qilish qatarliq
kisellerdimu korulidighan bolghachqa, bu kiseller bilen
periqlendurushke diqet qilish kirek.
2. Yurek soqush dolqunlirini eliktirliq zatirlesh
(electrocardiogram, ECG, Ðĵçͼ). Yurek sanjiqi qozghalghan haman,
derhal yurek dolqunlirini eliktirliq zatirligende, bezi normal
bolmighan yurek soqush dolqunlirini zatirliwilish mumkin. Buningha
asasen bu aghriqning yurek kisili kelturup chiqarghan yaki
chiqarmighanlighigha hokum qilghili bolidu. Biraq tekshurush
netijsining normal bolushi, bu kishide u kiselning yoqluqidin direk
bermeydu. Bu xil ehwal astida eng yaxshisi yurek soqush dolqunlirini
24 saet uzluksiz xatirlesh kirek, yaki kiyin yurek sanjiqi
qozghalghanda, eng qisqa waqit ichide doxturgha birip, derhal yurek
dolqunlirini eliktirliq xatirlesh kirek.
3. Qan tekshurush. Qan tekshurush arqiliq qandiki kolestirolning
miqadirigha, yurekning zehmilinish ehwaligha we munasiwetlik
melumatlargha ige bolush mumkin.
4. Kokrekni rintigin resimige ilish (Chest SH-ray). Kokrek
rintigin resim arqiliq yurek, opke we qowurghuning ehwalini bilish
mumkin.
5. Yuquri chastotiliq awaz dolqunliri arqiliq yurek soqush
dolqunlirini hatirlesh (Echocardiography, ³¬Éù²¨ÐĶ¯Ãè¼Ç·¨). Bu hil
tekshurush arqiliq yurekning qurulmisi, yurekning hizmet ehwali,
yurektin iqip chiqqan qan iqimi qatarliq ehwallargha ige bolush
mumkin.
6. Yurekning herketke berdashliq birish ehwalini tekshurush
(Eshercise Tolerance Or Stress Test, Ô˶¯ÄÍÁ¿ÊÔÑé). Bu tekshurush
arqiliq yurek soqushidiki ber normalsiz dolqunlarni qozghap, yurek
soqush dolqunlirini eliktirliq hatirlesh usuli arqiliq bu normalsiz
dolqunlarni hatirligili bolidu, we shu arqiliq yurek kisilige
diyagunuz qoyush mumkin.
7. Radiyaktipliq resim (Nuclear Imaging) ilish. Bu tekshurush
arqiliq yurek muskullirining qan bilen teminlinish (myocardial
perfusion) yaki qansizlinish (myocardial ischemia) ehwaligha ige
bolghuli bolidu.
8. Undin bashqa yurek qan tomurigha neyche silish (Cardiac
Catheterization, Ðĵ¼¹Ü²åÈëÊõ) we tajisiman qan tomurigha rintigin
resimige iniq chiqidighan dora urup tekshurush (Coronary Angiography,
¹Ú״Ѫ¹ÜÔìÓ°Êõ) qatarliq tekshurushlerni ilip birish kirek.

Yurek tajisiman qizil qan tomur kisili we uning ushtumtut
qozghilishining aldini ilish

Yurek tajisiman qan tomur kisilini we uning ushtumtut qozghilishning
aldini ilish uchun towendikilerge diqet qilish kirek.

1. Yimeklik aditini ozgertish, towen mayliq, towen
kolestirolluq, towen shikerlik, yuquri aqsilliq yimekliklerni istimal
qilish, gosh maylarni az istimal qilish, koktatlarni we osumluk
yimekliklirini kop istimal qilish kirek.
2. Ighirliqini konturul qilish, muhapiq beden chinuqturup birish
kirek.
3. Tamaka chekmeslik, eger tamaka chikip adetlengen bolsa amal
bar tamakini tashlash kirek.
4. Qan bisimini yaxshi konturul qilish kirek, eger qan bisimi
yuquri bolsa waxtida dora yep, normal dahirde konturul qilish kirek.
5. Rohi jehette bek jiddileshmeslik, alhide charchap ketmeslik,
xizmet, beden chiniqturush we aram ilishni muhapiq ilip birish kirek.
Birer ishqa bek qayghurup we achchiqlinip ketmeslik, keypiyatini
yaxshi tutush kirek.
6. Yurek kisilige diyagunuz qoyulghandin kiyin, waxtida dora
yep, munasiwetlik alametlerni yaxshi konturul qilish, yurek
sanjiqining qayta qayta qozghulup, yaman aqiwet ilip kilishning
aldini ilish kirek.