19-Qitimliq Dunya AIDS Kuni

Hemmeylenge melum bolghunidek hazir AIDS/HIV ning Uyghurlar
arisidiki tarqilish ehwali kunsayin eghirliship, Afriqidiki bezi
dowletlerge yiqinlashmaqta. Eger biz bu mesilige yiterlik ehmiyet
bermisek, her birimiz bu jehette yiterlik teshwiqat ilip birip
xelqimizge bu balayi apetning aqiwitini tonutmisaq, kelguside
tesewur qilghusiz yaman aqiwetke qalimiz.

AIDS/HIV ni putun dunya miqyasida keng kolemde teshwiq qilish
meqsitide Dunya Sehiye Teshkilati1987-yilidin bashlap her yili 12-
ayning 1-kunini Dunya AIDS Kuni qilip biketken bolup, bu yilqisi 19-
qitimliq Dunya AIDS Kuni hisaplinidu. Shu munasiwet bilen AIDS/HIV
gha munasiwetlik kop sorilidighan sualni tordashlargha sundum.

HIV bilen AIDS kisilige munasiwetlik kop sorilidighan suallar

Memet Emin

1. AIDS bilen HIV ning periqi nime? Ularning qandaq munasiwiti
bar?

AIDS digen soz Engilizchidiki "Acquired Immune Deficiency Syndrome"
digen sozning birinji heripliridin tuzulghan soz bolup, "adem
bedining kiseldin saqlinish iqtidari zexminilish sewibidin kilip
chiqqan kisellikler toplimi" digen menani bilduridu. U bir
kisellikler toplimini kozde tutidu.

HIV digen soz bolsa Engilizchidiki "Human Immunodeficiency Virus"
digen sozning birinji heripliridin tuzulgen soz bolup, "adem
bedinining kiseldin saqlinish iqtidarini kemeytidighan virus" digen
menani bilduridu.

Adem bedini HIV bilen yuqumlunup, birnechche yilliq yoshurun
mezgilni bashtin kechurgendin kiyin AIDS kisilige tereqqi qilidu;
yeni HIV bolsa AIDS kisilini kelturup chiqiridighan bir xil virus.

2. HIV/AIDS qanchan we qaysi dowlette bayqalghan?

AIDS kisilini kelturup chiqarghan HIV virusi, 20-esirning desliwide
Afriqining otura qismidiki dowletlerde adem bedinige tarqalghan
bolsimu, biraq 1981-yiligha kelgende andin tunji qitim Amirkida
kisxiler teripidin bayqilip, HIV digen bu namni alghan.

HIV virusi Afriqining otura qismidiki dowletlerde yashaydighan
Engilizchide "apes", maymun ahilisige kiridighan bir xil haywanning bedinide
yashawatqanlighigha birnechche ming yil bolghan bolup, bu xil haywan bedinide
kisel peyda qilmighan.

3. HIV adem bedinidin ayrilip qanche uzun yashiyalaydu?

HIV qan, plasma qantarliq qan mesulatlirida uzun muddet
yashiyalaydu, undin bashqa nem, taziliqi nachar, kun nuri
chushmeydighan sharahittimu birnechche sahettin bir nechche kun
yashiyalaydu, qurghaq hawada, kun nuri astida bir nechche minuttin
birnechche on minutla yashiyalaydu, biraq bu putunley mutleqmu emes.

4. AIDS/HIV asaliqi qandaq yollar arqiliq kisxiler arisida
tarqaydu?

AIDS kisili asaliqi qan, jinsi munasiwet we apidin baligha yuqushtin
ibaret 3 xil waste arqiliq kisxiler arisida oz ara tarqaydighan
bolup, Jungguo dowletlik kiselliklerni konturul qilish merkizining
dokilatigha asaslanghanda, putun Jungguodiki AIDS kisili bilen
yuqumlanghanlarning 82.6% qan arqiliq (buning ichide 61.6% zeherlik
chikimlikni okul qilip urush arqiliq, 9.4% qan ilish arqiliq, 1.6%
qan silish arqiliq), 8.4% jinsi munasiwet arqiliq, 0.3% apidin
baligha yuqush, qalghan 18.7% namelum sewepler arqiliq AIDS kisilini
ozlirige yuqturiwalghan iken.

5. Adem bedinidiki qaysi suyuqluqlarda HIV bolidu?

Qanda, erlerning menide, ayalarning jinsi eza suyuqliqida we sutide
HIV bolidu. Terde, eghiz suyuqluqi yaki sholgeyde, chong kichik
terette, koz yishida adette HIV bolmaydu.

6. Uyghur ilide HIV/AIDS bilen yuqumlanghanlarning tiz surette
kopiyishining asasliq sewibi nimelerdin ibaret?

Uyghur ilide HIV/AIDS bilen yuqumlanghanlarning tiz surette
kopiyishining asasliq sewebi: (1) Qanun tuzumning mukemmel
bolmaslighi, yeni qanun ijira qilghucxilarning chirikliki we
qanunning toluq ijira bolmaslighi tupeylidin Uyghur ilide zeherlik
chikimlik sodisining kunsayin ighirlishishi, we zeherlik chikimlik
chekkucxilerning kunsayin kopiyishi. (2) Hokumetning AIDS kisilining
aldini ilish, we uni konturul qilish, dewalash jehettiki hizmitining
unumluk we yiterlik bolmaslighi. (3) Uyghur ilidiki namiratliq we
ishsizliqning kopiyishi. (4) Kisxilierning ehlaqi pezilet
olchimining towenlishishi, dini terbiye we dini itiqatning
suslishishi. (5) Ata anining balilargha bolghan terbiyening
ajizlishi, eneniwi ata ana we bala munasiwetlirining suslishishi.
(6) Kisxilerning jeherlik chikimlikning shexsige, axilige we
jemiyetke ilip kilidighan ziyinigha bolghan tonushining towen
bolushi we uninggha sel qarishi. (7) Muteleq kop sandiki
kisxilerning AIDS kisili toghursida hichqandaq chushenchige ige
emesligi, AIDS kisilining qandaq tarqaydighanlighidin, shehisge,
axilige we jemiyetke qandaq ziyanlarni ilip kilidighanlighidin
hichqandaq hewerdarsizlighi, hem ozini qandaq qodaydighanlighini
bilmesligidin.

7. Qandaq kisxilerning AIDS/HIV bilen yuqumlunush ihtimali
yuquri bolidu?

Zeherlik chikimlikni okul qilip urushqa adetlengen kisxiler, okul
orushta bir yingnini ortaq ishletken yaki kop qitim qayta qayta
ishletken kisxiler, kop jinsi hemrasi bar kisxiler yaki bashqilar
bilen qalaymiqan jinsi munasiwet otkuzidighan kisxiler, kop qitim
qan saldurghan yaki qan alghan kisxiler, layaqetsiz doxturxanilarda
okul udurghan, opiratsiye qildurghan, we yaki bedenni melum jehette
zexme qilidighan bezi tekshurush we dawalash ilip barghan
kisxilerning AIDS/HIV bilen yuqumlunush ihtimalliqi yuquri bolidu.

8. Zeherlik chikimlik bilen AIDS kisilining qandaq munasiwiti
bar?

Zeherlik chikimlik bilen AIDS kisilining biwaste munasiwiti yoq,
biraq zeherlik chikimlik chikishge ugunup qalghanlar, kiyinche
zeherlik chikimlikni nepes yoli arqilqi istimal qilishtin tomurgha
okul qilip urushqa tereqqi qilidighanlighi uchun, hemde zeherlik
chikimlikni istimal qilghucxilar bir yingnini ortaq ishletkenligi
uchun, HIV bilen yuqumlunush ihtimalliqi nahayti yuquri bolidu.

9. AIDS/HIV bilen deslepte yuqumlanghanda qandaq alametler
bolidu?

Adem HIV bilen deslepte yuqumlanghanda, kopunche kisxilerde kop
alametler bolmaydu, bezi kisxilerde qizzish, bishi aghrish,
maghdursizlinish, biaramliq his qilish, ishtay towenlesh qatarliq
zukamda bolidighan alametler korilidu, biraq bu xil alametler 2~4
heptila dawam qilip yoqap kitidu. Undin kiyinki birnechche yil
ichide hichqandaq alamet bolmaydu, bu AIDS kisilining yoshurun
mezgili hisaplinidu.

10. HIV bilen yuqumlanghanlarning hemmisi choqum AIDS kisilige
giriptar bolamdu?

HIV bilen yuqumlanghan kisxilerning hemmisi emes, biraq mutleq kop
qismi eng axirda AIDS kisilige tereqqi qilidu. Hazirgha qeder
nahayti az birim qisim kisxilerning HIV bilen yuqumlunup AIDS
kisilige tereqqi qilmighanlighi dokilat qilinghan. Adette HIV adem
bedinige kirgendin kiyin qan aylinish sistimisi arqiliq bedenni
aylinip, hujeyre ichige orunlishidu, we hujere ichide kopiyip yene
qangha kiridu. Hazir bar bolghan HIV virusigha qarshi dorilar peqet
qandiki virusni olturidighan bolup, hujeyre ichidiki virusni
oltureylmeydu. HIV virusi hujeyre ichide uzluksiz kopiyip, qanghan
chiqip turidu. Netijide dawalitish ilip barghan kisxilerning AIDS
kisilige terreqqi qilishi asta bolidu, omuri dawalatmighanlargha
nisbeten uzun bolidu, biraq haman AIDS kisilige tereqqi qilidu.
Biraq ishinishke boludiki yiqin kelguside, unumluk vaksina dunyagha
kilip, AIDS kisilining aldini ilish riyalliqqa aylinishi mumkin.

11. AIDS kisilining yoshurun mezgili adette qanche yil bolidu?

AIDS kisilining yoshurun mezgili diginimiz adem bedini AIDS kisili
virusi yeni HIV bilen tunji yuqumlunup ta AIDS kisilige tereqqi
qilghangha qeder bolghan waqit bolup, adette 1 yildin 12 yilghiche
oxshash bolmaydu, kopunche kisxilerning 3~5 yilghiche bolidu. AIDS
kisilining yoshurun mezgilining uzun qisqiliqi, kisxilerning yishi,
salametlik exwali, HIV ni qandaq yuqturwalghanlighi, dawalitish
exwali qatarliq amillar bilen munasiwetlik. Adette qan silish
arqiliq HIV ni ozige yuqturiwalghanlarning yoshurun mezgili qisqa
bolidu, balilar bilen yashanghanlarning yoshurun mezgilimu qisqa
bolidu. Zeherlik chikimlikni okul qilip urush arqiliq HIV ni ozige
yuqturiwalghanlarning esli saghlamliq exwali zeherlik chikimlik
tupeylidin nacharlashqan bolsa, bundaqlarning yoshurun mezgilimu
qisqa bolidu, yeni HIV ni ozige yuqturiwalghandin kiyin, AIDS
kisilige terqi qilishi we AIDS kisili tupeylidin olup kitishi tiz
bolidu. HIV ge yuqumlanghandin kiyin hichqandaq dawalash ilip
barmighan kisxilerningmu yoshurun mezgili qisqa bolidu, omuri qisqa
bolidu.

12. AIDS kisilining qandaq alametliri bolidu?

Adem bedini HIV bilen yuqumlunup, bir nechche yilliq yoshurun
mezgilni bishidin otkuzush jeryanida, virus bedende tizdin kopiyip,
adem bedinining kiselge qarshi turush kuchini ighir derijide zexmige
uchurtidu. Shuning bilen adem bedini her xil kiselliklerge giriptar
bolup, her xil kisellik alametler korulushke bashlaydu, bu bimarning
AIDS kisili basquchigha resmi qedem basqanlighi hisaplinidu. Adem
AIDS kisilige giriptar bolghanda, bedenning kiselge taqabil turush
kuchuning towenlishi tupeylidin peyda bolghan herqandaq kiselde
bolidighan alametlerning hemmisi korilidu. Adette kop uchiraydighan
alamet konturul qilish qiyin bolghan qizzish, oruqlash, nemelum osme
qatarliqlar.

13. AIDS kisilige giriptar bolghan herqandaq adem choqum olup
kitemdu?

1981-yili tibbi alimlar tunji qitim AIDS kisilini bayqighanda, AIDS
kilige giriptar bolghan kopunche kiseller bir ikki yil ichide olup
ketken. Hazir, HIV virusini konturul qilishta we uningdin AIDS
kisilige tereqqi qilishning aldini ilishta nurghun unumluk dorilar
dunyagha kelgen bolup, AIDS kisilige giriptar bolghan nurghunlighan
kiseller xilli uzun yashawatidu. Biraq AIDS kisili yenila janni
alidighan kisel hisaplinidu. Hazirche AIDS kisilige giriptar
bolghanlarning ichide peqet az bir qisim kisxilerla, 5 yil
yashawatidu, biraq bu san dawalash tehnikisining tereqqi qilishigha
egiship iship biriwatidu.

14. AIDS/HIV bilen yuqumlunushtin saqlinish uchun nimilerge
diqet qilish kirek?

Putun jemiyet omumyuzluk seperwerlikke kilip, exlaqi we diniy
terbiyeni kucheytish kirek. Kisxilerning bolupmu yashlarning
zeherlik chikimlikke ugunup qilishning aldin ilish kirek. Qan ilish,
okul urush we tekshurushlerde, imkan bar birla qitim ishlitidighan
eswaplarni ishlitish kirek. Er ayal bir birige sadiq bolushi,
natonush kisxiler bilen jinsi munasiwet otkusmeslik, qarshi
terepning AIDS kisilige giriptar bolghan bolmighanliqni bilmigen
exwal astida, ular bilen jinsi munasiwet qilmasliq yaki jinsi
munasiwet qilghanda eng yaxshisi ozini qoghdash wastisi qollunushi
kirek. AIDS kisilige giriptar bolush ihtimali bolghan er ayal,
waxtida tekshurush ilip birish kirek, eger AIDS kisili bilen
yuqumlanghanlighi bayqalsa, qarshi terepke yuqturup qoyushtin
saqlinish kirek, shundaqla eng yaxshisi bala almasliq kirek. Eger
imiwatqan balisi bar ayalning AIDS kisilige giriptar bolush
ihtimalliqi bolsa, yaki AIDS kisilige giriptar bolghan bolsa, eng
yaxshisi balisini imitmeslik kirek. Qisqisi ozimizni ozimiz
qederlishimiz, ozimizge, axilizmizge, militimizge we jemiyetke mesul
bolushimiz kirek.

15. HIV bilen yuqumlanghan ayal bala tughush xeterlikmu?

Elwette xeterlik. HIV bilen yuqumlanghan ayal baliliq bolghanda,
yingi tughulghan balining hemmisi HIV bilen yuqumlunushi natayin,
biraq HIV bilen yuqumlunushning ihtimalliqi nahayti yuquri bolidu.
Bala tughulghandin kiyin imitishning ozimu xeterlik. Uning ustige
hazirgha qeder AIDS kisilining unumluk dawasi bolmighachqa, bala
balaghetke yetmeyla yitim bolup qilish ihtimali bar. Shunga HIV
bilen yuqumlanghan ayal eng yahshisi bala almasliq kirek.

16. Qan silish xeterlikmu?

AIDS kisili tarqilishqa bashlighan deslepki mezgilde, nurghun
kisxiler qan silish arqiliq AIDS kisili bilen yuqumlanghan bolup,
hazir qan teqdim qilghucxilargha sistimiliq tekshurush ilip
bardighan bolghachqa, qan silish arqiliq AIDS kisili bilen
yuqumlanghanlarning sani kop derjide towenligen. Shundaqtimu
towendiki birnechche sewepler tupeylidin yenila melum derijide
hetiri bar. (1) Sharahayiti nachar rayunlarda bolupmu bezi tereqqi
qiliwatqan dowlet we rayunlarda qan teqdim qilghucxilargha telep
yuquri emes. Ulargha sistimiliq tekshurush ilip birilmighanlighi
uchun, HIV bilen yuqumlanghan qan bashqilargha silinip qilishi
mumkin. (2) Eger qan teqdim qilghuchi HIV bilen yuqumlanghinigha 3
ay bolmighan bolsa tehshurushte HIV yalghan inkar qilinidu. Bundaq
kishining qinini qobul qilghuchi AIDS kisili bilen yuqumlinidu. (3)
Qanni ilish, bir terep qilish, toshush we kiselge silish jeryanida
HIV bilen bulghunush. Yuqarqi be sewepler tupeylidin, sani
silishning yenila melum hetiri bar dep qarashqa bolidu. Jungguo
dowletlik kiselliklerni konturul qilish merkizining dokilatigha
asaslanghanda, putun Jungguodiki AIDS kisili bilen
yuqumlanghanlarning1.6% qan silish arqiliq HIV ni ozlirige
yuqturiwalghan iken.

17. Qan ilish xeterlikmu?

Qan ilish diginimiz asasliqi qan teqdim qilish we tekshurush uchun
qan ilishni kozde tutidighan bolup, qan ilishta ishlitilidighan
yingne we shipiris qatarliq eswaplar eger qayta qayta ishlitilse, bu
arqiliq AIDS kisili kisxiler arisida oz ara tarqilishi mumkin. 2004-
yilighiche putun Jungguoda bayqalghan AIDS kisili bilen
yuqumlanghanlarning 9.4% qan ilish arqiliq AIDS kisilini ozlirige
yuqturiwalghanlighi dokilat qilinghan. Shunga bezi tereqqi qilmighan
yaki sharahiti nachar rayunlarda qan ilsh yenila xeterlik.

18. Dohturhanida tekshurush we dawalsh ilip birish xeterlikmu?

Bezi sharahiti nachar yaki layaqetsiz doxturhanilarda bezi eswaplar
arqiliq tekshurush we yaki dawalash ilip birish, chish tartquzush,
bolupmu ayallar kisellikige munasiwetlik tekshurush ilip birish,
bala aldurwitish yaki tughutni cheklesh opiratsiyesi ilip birish
melum derijide xeterlik. Yeni tekshurush yaki dawalashta ishletken
eswaplar HIV bilen bolghanghan bolsa, yaki HIV bilen bolghanghandin
kiyin yahshi bir terep qilinmighan bolsa, bu arqiliq HIV
bashqilargha yuqushi mumkin.

19. Eger natonush birsi mini ozige jelip qiliwalsa qandaq
qilimen?

Eng yahshisi angxilingizge sadaqet bolung, ehlaq pezilitingizni pak
tutung. Natonush kelse kelmes kisxiler bilen yaki HIV bilen
yuqumlanghan yaki yuqumlanmighanlighini jezmenleshturelmeydighan
kisxiler bilen amal bar jinsi munasiwet qilmang. Saghlam jinsi
munasiwet qilishni ugunung. Amal bar ozingizni qoghdash charisini
qollunung, kondom ishliting. Eger melum sewepler tupeylidin natonush
kisxiler bilen jinsi munasiwet qilghan bolsingiz, eng yahshi wahtida
tekshurush ilip biring. Hemrayingizgha we axilingizge mesul bolung,
ozingiz yuqturiwalghan kiselni shu bigunahlargha yuqturup qoyushtin
saqlining.

20. Eger mektepte bashqa oqughucxilar HIV bilen yuqumlanghan
bolsa yaki AIDS kisilige giriptar bolghan bolsa, mining balamgha
yuqamdu?

Yaq, yuqmaydu. Adettiki normal uchurshush, meyli waqiti uzun qisqa
bolsun, hetiri yoq. Bu xildiki uchurshush barliq kolliktip
tenterbiye paliyetlirinimu oz ichige alidu.

21. Eger risturantta tamaq etkuchi ashpez yaki kutkuchi HIV
bilen yuqumlanghan yaki AIDS kisilige giriptar bolghan bolsa, men u
risturantta tamaq yisem xeterlikmu?

Yaq, xeterlik emes. Risturantta tamaq yiyish AIDS kisilige giriptar
bolush hewipini ashurmaydu. Hazirgha qeder HIV ning tamaqttin
yuqqanlighi toghursida hichqandaq ispat yoq.

22. Eger bedinim HIV bilen yuqumlanghuchining qini bilen
bulghansa, men choqum HIV bilen yuqumlinimenmu?

Eger bediningizde hichqandaq zehme bolghan jay bolmisa, siz adette
HIV bilen yuqumlanmaysiz, biraq shundaqtimu ihtiyat qiling.

23. Chish chotkisi, saqal alghuch qatarliq shexsi boyumlirimni
choqum bashqilardin ayrim ishlitishim kirekmu?

Elwette shundaq. Chish chotkisi, saqal alghuch qatarliq shexsi
boyumlar gerche HIV virusini tarqitidighan muhim waste bolmisimu,
biraq bu boyumlar qan bilen bulghunishi mumkin. Shunga bu boyumlarni
choqum bashqilardin ayrim ishlitish kirek.

24. Bir kishining HIV bilen yuqumlanghan yaki
yuqumlanmighanlighini qandaq bilgili bolidu?

Bir kishining HIV bilen yuqumlanghan yaki yuqumlanmighanlighini
qandiki HIV gha qarshi "kangti" yaki "antibody" tekshurup iniqlash
arqiliq bilgili bolidu. Adem HIV bilen yuqumlanghandin kiyin 3 aydin
6 ayghiche bedende kangti yaki antibody ishlep chiqiridu. Eger melum
kishining qinidin bu xildiki kangti yaki antibody tipilsa, bu
kishini AIDS kisili bilen yuqumlunuptu dep hokum chiqirishqa bolidu.
Biraq apisi HIV bilen yuqumlanghan yingi tughulghan baligha bu
hokumni chiqirishqa bolmaydu.

25. HIV ozara korushush yaki quchaqlishishtek adettiki
alaqilishish arqiliq tarqamdu?

HIV bu virus bilen yuqumlanghan kisxilerning tutushi, silashi,
quchaqlashi yaki mojuqalshidek adettiki alaqilishish arqiliq
tarqimaydu. Tetqiqat netijisidin melum bolishiche, HIV, bu xil virus
bilen yuqumlanghan qan we jinsi bez suyuqliqi, ana suti qatarliq
beden suyuqliqi bilen biwaste qoyuq alaqilishish arqiliq tarqaydu.

26. HIV ozara soyushush arqiliq tarqamdu?

Tetqiqat qilish arqilish HIV bilen yuqumlanghan bezi kisxilerning
sholgey yaki eghiz suyuqlighida qismen HIV virusining barlighi
bayqalghan bolsimu, biraq HIV virusining soyush arqiliq
yuqudighanlighigha tihi toluq ispat yoq. Shundaqtimu Kisellikni
Konturul Qilish Merkizi kisxilerni HIV virusi bilen
yuqumlanghanlarni soygende, Firansuzche soyushtin yaki qattiq
soyushushtin saqlinishqa agahlanduridu. Chunki bundaq soygende
eghizdin qan chiqish ehwali kilip chiqip, HIV bilen yuqumlinish
hetirini kelturup chiqiridu.

27. HIV bilen yuqumlanghan kishi bilen bir oyde turush bihetermu?

HIV bilen yuqumlanghucxilar bar ayililerni tetqiq qilish netijisidin
qarighanda HIV virusi qacha-qucha, longge, karwat, yotqan korpe,
obirni qatarliq oy saramjanlirini birge ishlitish arqiliq yuqmaydu.
HIV bilen yuqumlanghuchining qini bilen uchurshush xeterlik. Shunga
saqal alghuch, chish chotkisi qatarliqlarni choqum ayrim ishlitish
kirek.

28. HIV bilen yuqumlanghucxilar bilen bir munchigha chushush,
bir obirnini ishlitish bihetermu?

HIV bilen yuqumlanghucxilar bilen bir munchigha chushush, bir
obirnini ishlitish xeterlik emes. Eger HIV bilen yuqumlanghuchining
qini we jinsi bez suyuqluqliri bilen biwaste qoyuq alaqilashsingiz,
HIV virusi sizge yuqidu..

29. Yotel we chushkurush arqiliq HIV virusi yuqamdu?

Zukam qatarliq bezi kiseller yotel we chushkurush arqiliq
tarqaydighan bolsimu, biraq HIV u yollar arqiliq tarqimaydu.

30. Pasha HIV virusini tarqitamdu?

Tetqiqat netijisige asaslanghanda HIV virusi pasha we bashqa
hasharetlerning chiqishi arqiliq yuqmaydu.