Koresh Kosen ependimning ushtumtut olup kitishi munasiwiti bilen

Memet Emin

Kishilerning oturche omuri kunsayin iship biriwatqan we
yashanghanlar sanining kunsayin kopiyishige egiship, kishilerning
piyinsiyege chiqish yishi kunsayin chongiyiwatqan bugunki kunde,
emdila 47 yashqa kirgen bir kishining ushtumtut alemdin otushi,
kishilerni chochutmey we chongqur qayghugha salmay qalmaydu. Bolupmu
olup ketkuchining uruq tuqqanliri bu riyalliqni herguzmu asan qobul
qilalmaydu, we chongqur qayghu hesirette qalidu.

Konilar ¡°Yashqimu bar olum, qirighimu bar olum¡± digen iken.
Elwette hemmimiz bu olumdin qichip qutulalmaymiz, bu Allahning
iradisi we tebiyetning qanuni, biraq bezi kishiler 80, 90
yashawatqan, 60 yashmu yash hisapliniwatqan bugunki dewirde, nime
uchun beziler shunche yash olup kitidu. Bu kishilerni chongqur oygha
salmay qalmaydu.

Uluq Uyghur alimi Yusup Has Hajip mundaq digen iken, ¡°Insan hayat
bolsa, tilikige yitidur, tilekke yitish uchun hayatliq bir
sermayidur. Hayatliqni tile, arzuni tilime, arzugha yitish uchun
hayatliq yolektur.¡± Olup ketkenler olup kitidu, olgenning keynidin
olup ketkili bolmaydu. Emdi mesile hayatlar qandaq qilip oz hayatini
qederlishi we olup ketkenler emelge ashuralmighan ishlarni dawam
itishide.

Men gerche Koresh Kosen ependimning alemdin outshining iniq sewibini
bilmisemmu, biraq hazir putun dunya miqyasida kishilerning ushtumtut
olup kitishini kelturup chiqiriwatqan eng chong qatil Yurek Kisili
we uning ushtumtut qozghulushi bolup, meyli Amirka we Yawropa
elliridek tereqqi qilghan dowletler bolsun, we yaki Uyghur ilidek
tereqqi qilmighan rayunlar bolsun, her yili minglighan on minglighan
kishiler yurek kisilining ushtumtut qozghulushi (heart attack)
sewibidin olup kitiwatidu. Yurek kisili Amirkida kishilerning
ushtumtut olup qitishidiki eng chong qatil bolup, her yili texminen
515 ming adem yurek kisilining ushtumtut qozghulushi sewibidin qaza
tapidu.

Towende yurek kisili toghursida bezi uchurlarni wetendashlarning
paydilinishigha sundum

Undaqta Yurek kisili we uning ushtumtut qozghulushi (Heart Attack)
digen zadi qandaq kisel?

Yurek kisilining ushtumtut qozghulushi yaki ushtumtut qozghalghan
yurek kisili (heart attack, ÐÄÔಡͻ·¢) diginimiz tajisiman yurek
qan tomur kisili (coronary artery disease, ¹ÚÐIJ¡) ning ushtumtut
qozghulishi bolup, adette yurekni qan bilen teminleydighan tajisiman
qizil qan tomuri (coronary artery, ¹Ú×´¶¯Âö) ning bezi tarmiqi
ushtumtut tosulup qilish netijiside peyde bolghan kiselni kozde
tutidu.

Yurekni qan bilen teminleydighan tajisiman qizil qan tomurining
melum tarmiqi ushtumtut tosulup qilish bilen melum dahirdiki yurek
muskulliri (heart muscle, myocardium, Ðļ¡) qansizlinip, yiterlik
oksigingha irishelmeydu, shuning bilen bir qisim yurek muskulliri
olushke (myocardial infarction, Ðļ¡¹£ËÀ) bashlaydu, netijide sol
kokrigi yaki kokrek songikining sol teripi aghirish, terlesh, kongli
ilishish yaki yandurghusi kilish, put qoli maghdursizlinish, dimi
siqilish yaki nepes qiyinlishishtek alametler kilip chiqidu. Bu
ushtumtut qozghalghan yurek kisilining tipik alametliri bolup
hisaplinidu. Qan tomurning ushtumtut tosulup qilishini kopunchi
hallarda uyshiwalghan qan (blood clot, ѪÄý¿é) kelturup chiqiridu.

Amirkida her yili 1.5 miliyun kishining yurek kisili ushtumtut
qozghulidighan bolup, yurek kisili Amirkida birinji derijilik qatil
hisaplinidu. Uyghur rayuni bolsa bu kiselge giriptar bolush nisbiti
eng yuquri bolghan rayunlarning biri bolup, her yili kopligen
Uyghurlar ushtumtut qozghalghan yurek kisili tupeylidin qaza tapidu.
Bu asasen Uyghurlarning yimeklik adiditi bilen munasiwetlik bolup,
yuquri kolestirolluq, kop mayliq, kop shikerlik yimekliklerni kop
istimal qilishqa adetlengenligidin kilip chiqqan. Bular bu kiselning
peyda bolushidiki asaliq sewepler bolup, bu kiselning qozghulushigha
rohi jehettiki bisim, kongel biaramliqi we turmush jiddichiligi
sewep bolghan.

Ushtumtut qozghalghan yurek kisili yeni tajisiman yurek qan tomur
kisilining ushtumtut qozghulushi nahayti tiz bolsimu, biraq bu hil
kisel emiliyette bir nechche yilda asta asta peyda bolidu. Qandiki
ihtiyajdin artuq kolestirol (cholesterol, µ¨¹Ì´¼) we maylar (fatty
substances, Ö¬·¾) asta asta qan tomur timigha olturushup, qan tomur
qitishidu, qan tomurning ilastikiliqi towenleydu, shundaqla qan
tomur taridu, netijide tajisiman yurek qan tomur kisili kilip
chiqidu.

Ushtumtut qozghalghan yurek kisili yurek sanjiqi (angina, ÐĽÊÍ´)
bilen bashlinidighan bolup, yurek sanjiqi adette birnechche saet
dawam qilidu. Ushtumtut qozghalghan yurek kisilini bir terep
qilishning eng yahshi usuli wahtida dohturgha korunup, wahtida
dawalash ilip birish. Eger ushtumtut qozghalghan yurek kisilige
giriptar bolghuchi deslepki birnechche saette yahshi bir terep
qilinsa, aqiwiti (outcomes, prognosisÔ¤ºó) yahshi bolidu. Mesilen
yurek sanjiqi (angina, ÐĽÊÍ´) qozghalghandin kiyin derhal dawalash
ilip birip, uyushup qalghan qanni iritidighan dora ishletse, qan
tomurning ushtumtut tosulap qilishini kelturup chiqarghan qan
uyushmiliri irip, yurekni qan bilen teminleydighan qan tomur
qaytidin ichilip, yurekning qan teminati eslige kilishi, yurek
muskullirining mengguluk olushining aldini alghili bolushi yaki
olush dahirsini kichikletkili bolushi, shuning bilen yaman
aqiwetlerdin saqlanghili bolushi mumkin.

Tajisiman yurek qan tomur kisili (coronary artery disease, ¹ÚÐIJ¡)
ni peyda qilidighan yuquri kolestirol (cholesterol, µ¨¹Ì´¼) we
yuquri qan bisimi (high blood pressure, ¸ßѪѹ) qatarliq heterlik
amillarni towenlitish arqiliq, ushtumtut qozghalghan yurek
kisilining qozghulushi yaki qayta qozghulushning aldini alghili
bolidu.

Yurek we yurek kisilige munasiwetlik sanliq melumatlar

1. Balaghetke yetken kishining yuriki oz mushte bilen teng
chongluqta bolidu.
2. Yurek adette tohtimastin 100 yildin artuq hizmet qilalaydu.
3. Yurek minutigha tehminen 60 qitim, saetige 3600 qitim,
kunige 86400 qitim, yiligha 31.5 milyun qitim soqudu.
4. Yurek bir omurde 2.4 miliyart qitim soqup, 1 miliyun chilek
qanni yurektin bedenning herqaysi qismigha yetkuzup biridu.
5. Amirkida tehminen 26.3 miliyun er, 22.7 miliyun ayal, tama
chikish sewibidin Ushtumtut qozghalghan yurek kisilige giriptar
bolush girdawigha mangidu.
6. Qandiki kolestirolning yuquri towen bolushi, Ushtumtut
qozghalghan yurek kisilige giriptar bolush hetirining yuquri towen
bolushigha baha biridighan yahshi olchem.
7. Tehmine 99.5 miliyun balaghetke yetken Amirkiliqning
qandiki omumi kolestiroli 200 mg/dl gha yetken yaki uningdin ashqan,
tehminen 39.9 million balaghetke yetken Amirkiliqning qandiki omumi
kolestiroli 240mg/dl gha yetken yaki uningdin ashqan.
8. 50 miliyun Amirkiliqning qan bisimi yuquri bolup, bu
Amirkiliqlarning Ushtumtut qozghalghan yurek kisilige giriptar
bolush hetirini ashuridu.
9. Tehmine her 29 sikunutta bir Amirkiliqning yurek kisili
qozghulidu.
10. Tehminen 7.2 miliyun 20 yash we uningdin chong Amirkiliq
ushtumtut qozghalghan yurek kisilini bashtin kechurgen. Bularning
ichide 4.4 miliyuni er, 2.8 miliyuni ayal.
11. Her yilda tehminen 1.1 miliyun Amirkiliq yingidin ushtumtut
qozghalghan yurek kisili giriptar bolidu.

Normal yurek qurulmisi we hizmet ehwali.
.
Balaghetke yetken kishining yurikining chongliqi adette oz mushti
bilen teng bolup, kokrek qismining sol teripige jaylashqan.
Yurekning ichide 4 boshluq bolup, ikkisi ong we sol qirincha (left
and right ventricle, ×óÓÒÐÄÊÒ), qalghan ikkisi ong sol dalancha
(left and right atrium, ×óÓÒÐÄ·¿) dep atilidu. Ular ayrim ayrim
halda bedenning herqaysi jayliridin qaytip kelgen oksiginsiz qanni
yurekke yighip, andin opkige yollash, we shundaqla opkidin kelgen
oksiginliq qanni yurekke toplap andin bedenning herqaysi jaylirighan
yetkuzup birish hizmitini oteydu. Bular beden qan aylinish we opke
qan aylinish dep atilidu.

Yurek ozidiki qandin biwaste oksigin we ozuqluqqa irishelmeydu.
Yurek kireklik bolghan oksigin we ozuqluqqa, yurekni qan bilen
teminleydighan tajisiman qan tomur arqiliq ige bolidu. Tajisiman qan
tomuri beden qan aylinish sistimisining bir qismi bolup, ong sol
ikki tajisiman qizilqan tomuri (coronary artery, ¹Ú×´¶¯Âö) we ong
sol ikki tajisiman kok qan tomuridin (coronary vein, ¹Ú×´¾²Âö)
ibaret 4 chong qan tomur, nurghun kichik qan tomur we qildam qan
tomurlardin terkip tapqan.

Yurek tajisiman qizil qan tomur kisili we uning ushtumtut
qozghilishidiki sewebler we heterlik amillar

Qandiki kolestirol we mayning miqdari ihtiyajdin iship ketkende,
artuq kolestirol we maylar qan tomur timigha olturshidu, shuning
bilen qan tomurni qitishidu we qan tomurning ilastikiliqi
towenleydu, bu qan tomurning qitiwilishi (atherosclerosis, ¶¯ÂöÓ²»¯
Ö¢) dep atilidu. Qan timigha olturushup qalghan kolestirol we maylar
teng waqitta qan tomurni taraytiwitidu, qan tomurdiki qan iqimi
astiliaydu we azidu, shundaqla qan tomurning asan tosuluq qilishini
kelturup chiqiridu, netijide yurekni qan bilen teminleydighan qan
tomurdiki qan iqimi putunley tohtap qalidu, shuning bilen yurekke
qan we oksigin yitizmeslik kilip chiqidu.

Towendiki amillar kishilerning ushtumtut qozghalghan yurek kisilige
giriptar bolush nisbitini ashurwitidu.

1. Irsiyet. Bezi kishilerning bu kiselge giriptar bolush
nisbiti bashqilardin yuquri bolidu. Yeni ata anisida yurek kisili
bar bolsa, ballirining bu hil kiselge giriptar bolush nisbiti yuquri
bolidu.
2. Yash. Bu kiselge giriptar bolghuchilarning kopunchisi 40
yashtin yuqurlar bolup, yashning chongiyishigha egiship,
kishilerning bu kiselge giriptar bolush nisbiti yuqurlap baridu. 20
yashtin towendiki kishilerde yaki kichik balilar bu kiselge giriptar
bolmaydu.
3. Simizlik we beden ighirliqi. Simiz we beden ighirliqi
heddidin ziyade yuquri bolghan kishilerning bu hil kiselge giriptar
bolush nisbiti yuquri bolidu.
4. Tamaka chikish. Tamaka chekkuchilerning bu hil kiselge
giriptar bolush nisbiti yuquri bolidu.
5. Yimeklik aditi. Kop miqdarda gosh we may bolupmu
haywanlarning toyunghan miyini kop istimal qilghan kishilerning bu
kiselge giriptar bolush nisbiti yuquri bolidu.
6. Qan bisimi yuquri bolghan kishilerning bu kiselge giriptar
bolush nisbiti yuquri bolidu.
7. Herkiti we beden chiniqturushi kem bolghan kishilerning bu
kiselge giriptar bolush nisbiti yuquri bolidu.
8. Rohi jehettiki bisim, kongel aghriqi, turmush we hizmet
jiddichiligi, heddidin ziyade charchap kitish we harghinliq, bu
kiselning qozghulishigha sewepchi bolidighan asaliq amillar
hisaplinidu.

Yurek tajisiman qizil qan tomur kisilide we u ushtumtut
qozghalghanda qandaq alametler bolidu?

1. Yurek sanjiqi (angina, ÐĽÊÍ´) ushtumtut qozghalghan yurek
kisilining eng deslepki we eng kop uchuraydighan alimiti bolup,
kokrek songikining sol teripi aghrish yaki yurek mojulush, aghiriq
kokrektin sol ghejgisige we dolisigha kengiyishtek alametlerni
korsitidu. Bu alametler asasliqi yurekke waqitliq qan yitishmeslik
tupeylidin kilip chiqidu. Bu bimarning ushtumtut qozghalghan yurek
kisilige giriptar boliwatqanlighidin yaki bu kiselning qozghulush
aldida turiwatqanlighidin direk biridu.
2. Yurek qattiq aghrish. Bu hil aghriq asasen yurek muskulliri
qansizlinip olushke bashlighanliqtin kilip chiqqan.
3. Dimi siqilish we nepisi qisilish yaki qiyinlishish.
4. Bedendin soghaq ter chiqish.
5. Put qoli maghdursizlinip yiqilip chushush we ornidin
turalmasliq.
6. Ushtumtut olup qitish.

Yurek tajisiman qizil qan tomur kisili we uning ushtumtut
qozghilishigha qandaq diyagunuz qoyulidu?

Towendikilerge asaslinip ushtumtut qozghalghan yurek kisili yaki
yurek tajisiman qizil qan tomur kisilige diyagunuz qoyush mumkin.
1. Yuqarda diyilgen yurek sanjiqi, nepisi qisilish, dimi
siqilish, terlesh we put qoli maghdursizlinish qatarliq tipik
alametler. Biraq bu alametler ashqazan yarisi, yurek tashqi perde
yallughi (Pericarditis, ÐÄ°üÑ×), yurek muskul yallughi
(Myocarditis, Ðļ¡Ñ×) qatarliq kisellerdimu korulidighan
bolghachqa, bu kiseller bilen periqlendurushke diqet qilish kirek.
2. Yurek soqush dolqunlirini eliktirliq hatirlesh
(electrocardiogram, ECG, Ðĵçͼ). Yurek sanjiqi qozghalghan haman,
derhal yurek dolqunlirini eliktirliq hatirligende, bezi normal
bolmighan yurek soqush dolqunlirini hatirliwilish mumkin. Buningha
asasen bu aghriqning yurek kisili kelturup chiqarghan yaki
chiqarmighanlighigha hokum qilghili bolidu. Biraq tekshurush
netijsining normal bolushi, bu kishide u kiselning yoqluqidin direk
bermeydu. Bu hil ehwal astida eng yahshisi yurek soqush dolqunlirini
24 saet uzluksiz hatirlesh kirek, yaki kiyin yurek sanjiqi
qozghalghanda, eng qisqa waqit ichide dohturgha birip, derhal yurek
dolqunlirini eliktirliq hatirlesh kirek.
3. Qan tekshurush. Qan tekshurush arqiliq qandiki
kolestirolning miqadirigha, yurekning zehmilinish ehwaligha we
munasiwetlik melumatlargha ige bolush mumkin.
4. Kokrekni rintigin resimige ilish (Chest SH-ray). Kokrek
rintigin resim arqiliq yurek, opke we qowurghuning ehwalini bilish
mumkin.
5. Yuquri chastotiliq awaz dolqunliri arqiliq yurek soqush
dolqunlirini hatirlesh (Echocardiography, ³¬Éù²¨ÐĶ¯Ãè¼Ç·¨). Bu hil
tekshurush arqiliq yurekning qurulmisi, yurekning hizmet ehwali,
yurektin iqip chiqqan qan iqimi qatarliq ehwallargha ige bolush
mumkin.
6. Yurekning herketke berdashliq birish ehwalini tekshurush
(Eshercise Tolerance Or Stress Test, Ô˶¯ÄÍÁ¿ÊÔÑé). Bu tekshurush
arqiliq yurek soqushidiki ber normalsiz dolqunlarni qozghap, yurek
soqush dolqunlirini eliktirliq hatirlesh usuli arqiliq bu normalsiz
dolqunlarni hatirligili bolidu, we shu arqiliq yurek kisilige
diyagunuz qoyush mumkin.
7. Radiyaktipliq resim (Nuclear Imaging) ilish. Bu tekshurush
arqiliq yurek muskullirining qan bilen teminlinish (myocardial
perfusion) yaki qansizlinish (myocardial ischemia) ehwaligha ige
bolghuli bolidu.
8. Undin bashqa yurek qan tomurigha neyche silish (Cardiac
Catheterization, Ðĵ¼¹Ü²åÈëÊõ) we tajisiman qan tomurigha rintigin
resimige iniq chiqidighan dora urup tekshurush (Coronary
Angiography, ¹Ú״Ѫ¹ÜÔìÓ°Êõ) qatarliq tekshurushlerni ilip birish
kirek.

Yurek tajisiman qizil qan tomur kisili we uning ushtumtut
qozghilishining aldini ilish

Yurek tajisiman qan tomur kisilini we uning ushtumtut qozghilishning
aldini ilish uchun towendikilerge diqet qilish kirek.

1. Yimeklik aditini ozgertish, towen mayliq, towen
kolestirolluq, towen shikerlik, yuquri aqsilliq yimekliklerni
istimal qilish, gosh maylarni az istimal qilish, koktatlarni we
osumluk yimekliklirini kop istimal qilish kirek.
2. Ighirliqini konturul qilish, muhapiq beden chinuqturup
birish kirek.
3. Tamaka chekmeslik, eger tamaka chikip adetlengen bolsa amal
bar tamakini tashlash kirek.
4. Qan bisimini yahshi konturul qilish kirek, eger qan bisimi
yuquri bolsa wahtida dora yep, normal dahirde konturul qilish kirek.
5. Rohi jehette bek jiddileshmeslik, alhide charchap
ketmeslik, hizmet, beden chiniqturush we aram ilishni muhapiq ilip
birish kirek. Birer ishqa bek qayghurup we achchiqlinip ketmeslik,
keypiyatini yahshi tutush kirek.
6. Yurek kisilige diyagunuz qoyulghandin kiyin, wahtida dora
yep, munasiwetlik alametlerni yahshi konturul qilish, yurek
sanjiqining qayta qayta qozghulup, yaman aqiwet ilip kilishning
aldini ilish kirek.