Uyghur Aptonom Rayonida Eydiz kisilining tarqilish
shekli "Afriqilashmaqta"

2006.10.18

Eydiz kisili Uyghur Aptonom Rayonida emdi pahishiler, zeherlik
chikimlik chekkuchiler we oz - ara muhebbetlishidighan oxshash
jinisliqlar arisida oz-ara bir - birige yuqturudighan yuqumluq
kisellik bolushtin halqip ketti. Xitay sehiye dairilirining yiqinda
ilip barghan tekshurushidin melum bolushiche, rayonda eydiz
kisilining tarqilish sheklide ozgirish yuz bergen.

Eydiz, er - ayallar jinsiy munasiwiti bilen tarqiliwatqan kisellikke
aylandi. Xitay dairiliri eydizni normal puqralar arisida er - ayallar
jinsiy munasiwiti bilen tarqiliwatqan kisellikke aylandi, dep
korsetmekte. Xitay sehiye ministirliqi yuqumluq kiselliklerni kontrol
qilish we aldini ilish idarisining muawin bashliqi Xe Yang (He
Yang), rayondiki bu weziyetni "eydiz kisilining tarqilish shekli
Afriqilashmaqta" dep teswirlidi.

Afriqa dunya boyiche eydiz kisili bilen yuqumlanghuchilar eng kop
qite hisablinidu. Afriqining towen sehrayi kebir rayonidiki
doletlerde ayallarning 58 % eydiz wirusi bilen yuqumlanghan bolsa,
botswana, lisoto, swiziland, zimbabowi qatarliq doletlerde
ayallarning eydiz wirusi bilen yuqumlinish nisbiti 30 % ge yitidu.
Afriqida eydiz asasliqi jinsiy munasiwet yoli bilen tarqalmaqta.

Xe yang, Uyghur Aptonom Rayonida her kuni 17 kishining eydiz kisili
bilen yuqumliniwatqanliqini we Ilida her 100 hamildar ayalning biri
eydiz wirusi yuqturuwalghanliqini ashkarilidi. U,"bizning Ili
wilayitide ilip barghan tekshurush netijisidin melum bolushiche,
Ilida hamildar ayallarning eydiz wirusi bilen yuqumlinish nisbiti 1 %
ge yitip, her 100 ayalning biri eydiz wirusi bilen yuqumlanghan"
deydu.

Qar leylisi eydiz kisili programmisining mudiri Chang Kun mundaq
deydu, "Qan bilen yuqush ichkiri olkilerde bir qeder kop uchraydighan
ehwal. Likin shinjangda eydiz kop hallarda jinsiy munasiwet bilen
yuquwatqan bolushi mumkin. Kishiler zeherlik chikimlik chikip, sirtta
pahishiwazliq qilip eydiz wirusi yuqturuwalghandin kiyin, ayali yaki
qiz dosti bilen jinsiy munasiwet qilish jeryanida ulargha
yuqturidighan ehwallar kop uchraydu."

Uyghurlar duch kiliwatqan eng ighir tehdit

Amirikida yashaydighan doxtur Mahinur Barat xanim, bu ehwalni
Uyghurning jismaniy salametliki duch kiliwatqan jiddiy tragidiye"
deydu Amirikiliq Uyghurshunas Jastin Rodilson ilgiri Amirika dolet
mejlisidiki bir ispat birish yighinida eydiz mesilisini "miningche
eydiz kisili Uyghurlar duch kiliwatqan xitayning siyasiy zulumidinmu
ighir tehdit" dep tekitligen idi.

Xe yang, Uyghur Aptonom rayonining eydiz weziyiti nahayiti ighir
weziyetke duch kelmekte, bu her qaysi tereplerning diqqitini
qozghishi kirek, dep korsetti. Uning yitekchilikidiki xitay dolet
kabinti eydiz kisili xizmet komititining bir liksiye omiki otken
hepte Uyghur Aptonom Rayonida tekshurush ilip barghan. Xe Yang,
2006 - Yili 6 ‏- Ayning - 30 Kunigiche Uyghur Aptonom rayonida
tizimliktiki eydiz wirusi yuqturuwalghuchilarning 16 ming 35 kishige
yitip barghanliqini bildurdi.

Xitay hokumiti eydiz kisilige qarshi turushning chare - tedbiri
supitide bezmixana we pahishixanilarda xiridarlargha jinsiy qapchuqi
tarqitish toghrisida agahlandurmaqta.

Exlaqtiki buzulush eydizning tarqilishini tizletmekte
Uyghur aptonom rayonidiki qar leylisi eydiz kisili programmisining
mudiri Chang Kun, radiomizgha uyghur aptonom rayonining eydiz ehwali
heqqide toxtaldi. U, "qan bilen yuqush ichkiri olkilerde bir qeder
köp uchraydighan ehwal. Likin shinjangda eydiz kop hallarda jinsiy
munasiwet bilen yuquwatqan bolushi mumkin. Kishiler zeherlik
chikimlik chikip, sirtta pahishiwazliq qilip eydiz wirusi
yuqturuwalghandin kiyin, ayali yaki qiz dosti bilen jinsiy munasiwet
qilish jeryanida ulargha yuqturidighan ehwallar kop uchraydu" dep
korsetti.

Xe yang, ilidiki hamildar ayallargha eydiz wirusini zeherlik
chikimlik chikidighan erliri yuqturghanliqini bildurmekte. Uning
eskertishiche, 2005 - Yili eydiz wirusi yuqturuwalghan kishilerning
48 % eydizni jinsiy munasiwet yoli bilen yuqturuwalghan. Xe Yang, bu
kisellikning emdi afriqigha oxshash jinsiy yollar bilen tarqilidighan
kisellikke aylanghanliqini bildurdi.

Xitaydiki 650 ming eydiz bimarini dora bilen teminlesh mesilisi xitay
dairilirining bishini qaturuwatqan jiddiy mesile bolup qaldi. Xe
yangning eskertishiche, xitay hok¨¹miti bezi xelqara dora shirketliri
bilen bu mesile ustide sozleshmekte iken.

Kishilerni endishige salidighini tughut aldidiki hamildar ayallargha
jiddiy tedbir qollanmisa, tughulghan bowaqlar eydiz wirusida
yuqumlanghuchilar sipige qoshulushi mumkin. Chang Kun, "osmurlerning
dorisi mesiliside bizningche Junggo choqum balilargha ishlitidighan
eydiz dorisini yasap chiqishini, balilar dorisining muwapiq nisbetni
igilishini umid qilimiz. Eydiz wirusi yuqturuwalghan ayallar
imkaniyetning bariche tughmasliqi kirek. Eger hamildar bolup qalsa,
bowaqni asrash tedbirlirini ilip, bowaqning eydiz wirusida
yuqumlinishidin saqlinish kirek" deydu.

(RFA Erkin)